اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

تأملی بر شوراکراسی و امکان‌مندی آن در نظام‌سازی مبتنی بر تمدن نوین اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
منصور عنبرمو
دانش آموخته دکتری علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحدعلوم و تحقیقات ، تهران، ایران.
10.22034/jpti.2025.538432.1443
چکیده
هدف این پژوهش، تجهیز نظری تمدن نوین اسلامی به مبانی شوراکراسی و صورت‌بندی نوعی دانش سیاسی درون دینی بدیع به‌منظور تسهیل‌گری تمدنی است. تثبیت مردم‌سالاری دینی و تحقق تمدن نوین اسلامی از مهم‌ترین اهداف نظام جمهوری اسلامی بوده است؛ بااین‌حال، به نظر می‌رسد روند موجود، نشان از لزوم بازنگری و تمهید نظری برای ورد به فرایند تمدن‌سازی را دارد و عدم استفاده بهینه از امکانات نظری متخذه از اسلام، تصلب فکری و امتناع از طرح پرسش‌ها، سبب بروز چالش خواهد شد. این پژوهش تلاش دارد شوراکراسی را به‌عنوان یک بنیاد نظری نوین مبتنی بر شریعت، تراث، منابع کلامی و فقهی ارائه نماید تا از این مجرا برای جمهوری اسلامی و افق تمدن نوین اسلامی، نظریۀ جدیدی طرح نماید. شوراکراسی به‌مثابه یک امکان درون دینی واجد خصلت‌هایی همچون بهره‌مندی از متدولوژی فقهی- حقوقی، تسهیل‌گری در جریان توزیع قدرت در حوزۀ عمومی و تحقق مردم‌سالاری دینی است که تاکنون مورد بحث قرار نگرفته است. سؤال این است که ظرفیت امکان مند و نظام ساز شوراکراسی در حکمرانی مبتنی بر تمدن نوین اسلامی چیست؟ به‌منظور فهم بهتر مسئله تلاش شده است با استفاده از روش‌شناسی تاریخ فکری، خوانش‌های تمدنی در ایران معاصر و نظریه‌های سیاسی زمینه‌ساز تمدن، مورد فهم و وجوه نظام‌سازی شوراکراسی تحلیل شود. کیفیت ملازمت شوراکراسی و تمدن اسلامی از حیث تأکید بر معرفی یک دانش سیاسی تمدن‌ساز و ایجاد سامان فکری دینی، دغدغۀ بحث حاضر است که تلاش می‌شود در راستای بازسازی نظری تمدن‌سازی اسلامی مورد تأمل قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
تمدن نوین اسلامی
شوراکراسی
جمهوری اسلامی
نظام سازی
دانش سیاسی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Reflection on “Shuracracy” and Its Feasibility in System- Building Based on the New Islamic Civilization

نویسنده English

Mansour Anbarmoo
PhD in Political Science, Islamic Azad University, (SRBIAU)Tehran, Iran.
چکیده English

This research aims to theoretically equip the New Islamic Civilization (NIC) paradigm with the foundational principles of Shura-cracy and to formulate a novel, inwardly-derived political knowledge framework to facilitate civilizational advancement. While the establishment of religious democracy and the realization of the NIC remain paramount objectives for the Islamic Republic, the current trajectory suggests an imperative for theoretical reassessment and advanced conceptualization to enter the civilization-building process. Stagnation arising from an uncritical reliance on inherited intellectual frameworks and the avoidance of critical questioning poses significant challenges. This study proposes Consultocracy as a novel, Shari’ah-based theoretical foundation, synthesized from jurisprudential (Fiqhi), theological (Kalami), and textual heritage sources, to construct a new theory for the Islamic Republic's trajectory toward the NIC horizon. Consultocracy is presented as an intrinsically Islamic possibility possessing distinct characteristics, including reliance on a robust Fiqh-legal methodology, and facilitating the distribution of power within the public sphere to realize religious democracy—aspects that have hitherto remained underexplored. The central research question is: What is the systemic and potential capacity of Consultocracy in governance aligned with the NIC framework? To ascertain this, a methodology rooted in the history of thought, contemporary civilizational readings in Iran, and foundational political theories is employed to analyze the system-building dimensions of Consultocracy.

کلیدواژه‌ها English

New Islamic Civilization
Consultocracy
Islamic Republic
Shuracracy
System-Building
Political Epistemology
- بازرگان، مهدی (4/11/1357). «به جمهوری اسلامی، صفت دمکراتیک را باید اضافه کرد». (مصاحبه) روزنامه کیهان.
- بروجردی، مهرزاد (1396). روشنفکران ایرانی و غرب؛ سرگذشت نافرجام بومی‌گرایی. ترجمه جمشید شیرازی، تهران: فرزان روز.
- جعفریان، رسول (1402). گفتمان تمدن اسلامی در دوره پهلوی. تهران: علم.
- حائری یزدی، مهدی (1395). حکمت و حکومت. بی‌جا، بی‌نا.
- حقیقت، سید صادق (1392). تاریخ عقاید، تاریخ فکری و مطالعات سیاسی. پژوهش سیاست نظری، 14، 143-163.
https://political.ihss.ac.ir/Article/11845/FullText
- حقیقت، سید صادق و رهدار احمد (1394). تمدن و سیاست: ظرفیت سنجی سیاست برای ایجاد تمدن نوین اسلامی. دو فصلنامه اندیشه سیاسی اسلام، 1، 167-193. https://h7.cl/1f3zU
- خان محمدی، یوسف (1392). تفسیر سیاسی قرآن در ایران معاصر. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- خرمشاد، محمدباقر (1392). انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی و تمدن نوین اسلامی. راهبرد فرهنگ، 6(23)،127- 154.
https://www.jsfc.ir/article_15329.html
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (23/7/1391). زنجیره تمدن سازی اسلامی. https://khl.ink/f/21246
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (6/2/1395). بیانات در دیدار اعضای شورای عالی «مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت». https://khl.ink/f/32895
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (6/6/1396). بیانات در دیدار طلاب حوزه‌های علمیه استان تهران. https://khl.ink/f/37528
- دهقانی، سید امیرحسین (1403). نظریه‌های احیا و بازسازی تمدن اسلامی. تهران: سروش.
- رضایی، عبدالعلی (1391). مهندسی تمدن اسلامی؛ موانع و الزامات. نشر کتاب فردا.
- الشاوی، توفیق محمد (1377). گفتگو با دکتر توفیف محمد الشاوی. حکومت اسلامی، 3(4)،156-186.
- الشاوی، توفیق محمد (1993 م). فقه الشوری و الاستشاره. داراولوفاء المنصوره.
- الشاوی، توفیق محمد (1995). الشوری اعلی مراتب الدمیقراطیه. قاهره: دارالزهرا للاعلام العربی.
- شادمان، فخرالدین (1326). تسخیر تمدن فرنگی. بی‌جا، بی‌نا.
- شایگان، داریوش (1382). آسیا در برابر غرب. تهران: امیرکبیر.
- صالحی، سید عباس (1398). گام دوم انقلاب و تمدن نوین اسلامی. حوزه، 36(181)، 4-11. https://noo.rs/A2fOY
- طاهرزاده، اصغر (1389). تمدن زایی شیعه. قم: لب المیزان.
- عبدالرازق، علی (1925). الاسلام و اصول الحکم. القاهره: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
- علیخانی، علی‌اکبر و [همکاران...] (1390). اندیشه سیاسی متفکران مسلمان. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ اول. (22 جلدی)
- فیرحی، داود (1377). چشم‌انداز زندگی شورایی. علوم سیاسی، 1(2)، 2-5. https://psq.bou.ac.ir/article_12010.html
- فیرحی، داود (1388). توفیق محمد الشاوی و نظریه عمومی شورا در اسلام. فصلنامه سیاست، 39(1)، 197-216.
https://jpq.ut.ac.ir/article_20149.html
- فیرحی، داود (1400). دولت مدرن و بحران قانون؛ چالش قانون و شریعت در ایران معاصر. تهران: نی.
- کدیور، محسن (1388). از مشروطه سلطنتی تا جمهوری ولائی. https://kadivar.com/5757
-کدیور، محسن (1376). نظریه‌های دولت در فقه شیعه. تهران: طرح نو.
- لاریجانی، محمدجواد (1374). تمدن نوین بر اساس عقلانیت اسلامی. فصلنامه مجلس و پژوهش، 17، 11-23.
https://ensani.ir/fa/article/185215
- مجاهدی، محمدمهدی (1384). معرفی و نقد کتاب اسلام میان فرهنگ و سیاست. نشریه مطالعات ملی، 21(6)، 143-158. https://noo.rs/b3NUA
- محیط طباطبایی، محمد (1327). مجموعه آثار میرزا ملکم خان. کتابچه غیبی.
- مهاجرانی، سید عطاالله (1375). تمدن نوین اسلامی. راهبرد، 12، 1-6.https://noo.rs/BlOFr
- میرباقری، سید محمد‌مهدی (1394). اندیشه‌ تمدن نوین اسلامی. تهران: انتشارات تمدن نوین اسلامی.
- میرموسوی، علی (1378). تأملی در فقه شوری و مشورت. فصلنامه علوم سیاسی، 1(4)، 243-256.
https://psq.bou.ac.ir/article_8611.html
- میرموسوی، علی (1395). بنیاد اندیشه سیاسی در اسلام (از تکوین تا تدوین). قم: انتشارات دانشگاه مفید.
- نجفی، موسی (1393).  نظریه تمدن جدید اسلامی؛ فلسفه تکامل تمدن اسلامی و جوهر افول یابنده تمدن غرب. تهران: نشر آرما.
- نجفی، موسی (1398). تمدن برتر (نظریه تمدنی بیداری اسلامی و طرح عالم دینی). تهران: نشر آرما.
- نصر، سید حسین (1402). علم و تمدن در اسلام. ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- همایون، محمدهادی (1392). تاریخ تمدن و ملک مهدوی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
-همایون، محمدهادی (1398). چهل ستون تمدن. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
- هیوز، هنری استیوارت (1373). آگاهی و جامعه. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
-Mirsepassi, Ali. (2021). The discovery of Iran: Taghi Arani, a radical cosmopolitan. Stanford University Press.