اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

صورت‌بندی خودانگاره زنان انقلابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدعلی صادق زاده 1
زهرا داورپناه 2
1 دکترای تخصصی علوم سیاسی و مدرس دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دکترای فلسفه دانشگاه اصفهان، عضو هیأت علمی پژوهشکده زن و خانواده، قم، ایران.
10.22034/jpti.2025.499983.1391
چکیده
 دربارة حضور زنان در انقلاب اسلامی، پژوهش‌های بسیاری از زوایای متنوع انجام شده است؛ ولی روایت و دریافت آن‌ها از فعالیت خود و پژوهش درباره این خودانگاره، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که خودانگاره زنان متدین انقلابی در مواجهه فعال با پدیده انقلاب اسلامی چگونه بوده است؟ در این راستا با به‌کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی و با بهره‌گیری از تاریخ شفاهی نگارش یافته از خاطرات زنان انقلابی، این مسئله بررسی شد. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که زنان انقلابی به‌عنوان فاعل شناسا، اقدامات سیاسی را نه به‌مثابه «حق»، بلکه «تکلیفی دینی» می‌پنداشتند؛ ازاین‌رو فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی آنان در امتداد باورهای دینی و تقرب الهی، تفسیر می‌شود. همچنین در بررسی سخنان آن‌ها، نه مرز جنسیتی وجود دارد و نه مرز سِنی و نه مرز طبقاتی، بلکه اصل تکلیف‌مداری، ماهیت غیرمتصلب و انعطاف‌پذیر در مقتضیات شناختی، کنش‌های فرامرزی و باطن‌گرایی، مقوم‌های هویتی و زنجیره هم‌ارزیِ کنشگری فعال آن‌ها در مواجهه با پدیده انقلاب اسلامی بوده است. پس ترکیب مقولات با اعتنایی، تکلیف‌محوری و معناگرایی - در مقابل نگاه حق مدرن و ظاهرگرایانه - منجر به تنوع و تداوم فعالیت‌ها، فارغ از ساختارها و امکان‌های از قبل موجود، در صورت‌بندی خودانگاره زنان انقلابی شده است. همچنین یافته‌های دیگر شامل مقولات اجتماع سازی، تعامل خلاقانه و انفتاحی با ولی و رهبر انقلاب، نگرش فراجنسیتی و دریافت ضداستعماری از حجاب است. درعین‌حال به سبب بی‌علاقگی ایشان به روایت خود، همچنان جایشان در روایت و تخیل سیاسی زن ایرانی خالی است.
کلیدواژه‌ها
خودانگاره
زنان انقلابی
تکلیف دینی
معناگرایی
بی‌مرزی

موضوعات

عنوان مقاله English

Formulation of Revolutionary Women’s Self-Image

نویسندگان English

Mohammadali Sadegh Zadeh 1
zahra davarpanah 2
1 Ph.D. in Political Science and Lecturer at the University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Ph.D. in Philosophy, University of Isfahan; Faculty Member, Women's & Family Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Numerous studies have addressed the presence of women in the Islamic Revolution from various angles; however, less attention has been paid to how these women perceive and narrate their own actions — in other words, their self-image. This article seeks to answer the question: How did religious revolutionary women perceive their active engagement with the Islamic Revolution? Using qualitative content analysis & drawing on oral histories based on the memoirs of revolutionary women, the study explores this question. The findings show that revolutionary women, as conscious agents, did not see political action as a «right» but as a religious duty. Accordingly, their social & political activities are interpreted as an extension of their religious beliefs and a means of spiritual proximity to God. In their narratives, there is no emphasis on gender, age, or class boundaries. Rather, duty-oriented thinking, a non-rigid & adaptive approach based on contextual understanding, transcending borders, & spiritual depth were identity-building components in their activism during the revolution. This composition of categories—responsibility-centeredness, meaning-orientation, and a rejection of modern rights-based and appearance-focused perspectives—led to diverse and enduring forms of activism, independent of pre-existing structures and opportunities, shaping the self-image of revolutionary women. Other findings include themes such as community building, creative and open interaction with the Supreme Leader of the Revolution, a post-gender perspective, & an anti-colonial understanding of hijab. Nonetheless, due to their disinterest in narrating their own stories, these women remain largely absent from the political imagination & representation of Iranian women.

کلیدواژه‌ها English

Self-image
revolutionary women
religious duty
meaning-orientation
boundarylessness
- استادی، مریم (1400). معلم حسابی: خاطرات شفاهی صدیقه جعفری نیک. تهران: ناشر راهیار.
- افشار پور، سهیلا، جلال پور، شیوا، عبدالخانی، لنا و شهابی، روح‌الله (1401). تحلیل تطبیقی نقش زنان در گفتمان انقلاب اسلامی ایران و مدل مردسالارانه انقلاب. مطالعات راهبردی بسیج، 25 (96)، 41- 84. https://bsrq.cuir.ac.ir/issue_20648_22591.html
- امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- بیات، آصف (1390). زندگی همچون سیاست: چگونه مردم عادی خاورمیانه را تغییر می‌دهند. ترجمه فاطمه صادقی، انتشارات دانشگاه آمستردام، نسخه الکترونیک.
- تاریخ شفاهی پهلوی دوم در دانشگاه هاروارد، مصاحبه با مهناز افخمی و حسین دهباشی.
- جعفری، فاطمه (1399). عزیز خانوم، خاطرات کبری حسین‌زاده حلاج. تهران: انتشارات راهیار.
- حایک، مریم، آقاحسینی، علیرضا و علی حسینی، علی (1400). تعارض میان هویت زنانه گفتمان‌های انقلاب اسلامی و نواندیشی دینی: مسئله یا جنبش اجتماعی؟ پژوهشنامه علوم سیاسی، 4 (64)، 81- 114. doi.org 10.22034/IPSA.2021.441
- ‌حقیقت، سید صادق (1389). مسئله ساختار/کارگزار در علوم اجتماعی، فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی، 16(64 و 65)، 147- 166.
 https://method.rihu.ac.ir/article_395.html
- خادمی، عاطفه و تقی زاده، فاطمه (1398). مدل مفهومی موضوع زن در گفتمان انقلاب اسلامی (مطالعه موردی منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای). فصلنامه زن در توسعه و سیاست، 17 (2)، 257- 277.  doi.org 10.22059/jwdp.2019.276923.1007598
- داور پناه، زهرا (1399). فمینیسم لیبرال و حقوق دینی زنان مسلمان: مناسبات سیاست، جنسیت و دین. فصلنامه علمی-پژوهشی سیاست متعالیه، 8 (29)، 318-297.
 doi.org10.22034/SM.2020.94664.1276
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (16/12/1391) .پیام به کنگرة «هفت هزار زن شهید کشور. http://farsi.khamenei.ir
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (15/11/1399)
 http://farsi.khamenei.ir
- زارعی، ستاره و حاجی حبیب زاده، مینا (1401). به توان شانه‌هایت: خاطرات شفاهی طاهره غفوری. تهران: انتشارات راهیار.
- زائری، قاسم و یوسفی نژاد، فاطمه (1398). بررسی چگونگی تجدیدنظر در قانون کشف حجاب در مقطع 1320-1322 با تکیه‌بر مقاومت‌های فردی و نهادی. فصلنامه زن در توسعه و سیاست، 17 (2)، 173- 192.  doi.org 10.22059/jwdp.2019.286142.1007691
- ساناساریان، الیز (1384). جنبش حقوق زنان در ایران: طغیان، افول و سرکوب؛ از 1280 تا انقلاب 57، ترجمة نوشین احمدی خراسانی، تهران: انتشارات اختران.
- ستوده آرانی، محمد (1381). رابطه ساختار - کارگزار: چارچوبی برای مطالعه تحول سیاست خارجی ایران، فصلنامه سیاست خارجی، 16 (1)، 1-32.
 https://www.noormags.ir/view/fa/creator/80179
- شفیعی، سمیه سادات و حسینی فر، سیده زهرا (1399). مشارکت سیاسی زنان در انقلاب اسلامی؛ تحلیل نشانه شناختی پوسترهای انقلاب، جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، 8 (17)، 143- 172.  doi.org 10.22070/IWS.2021.5203.1889
- شفیعی، مریم، شیرخانی، علی و ترابی، محمد (1400). انقلاب اسلامی، مردم‌سالاری دینی و مشارکت سیاسی زنان، فصلنامه جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3 (7)، 101- 126.
dor:20.1001.1.27835200.1400.2.3.5.0
- شیرودی، مرتضی (1386). نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران. قم: انتشارات زمزم هدایت.
- صادقی، فاطمه (1393). جنسیت، ناسیونالیسم و تجدد در ایران، تهران: قصیده‌سرا. نسخه الکترونیک
- عبدالخانی، علی (1394). تحلیل محتوای بیانات مقا م معظم رهبری در زمینه فتنه: یک مطالعه کیفی، دو فصلنامه مطالعات بیداری اسلامی، 4 (7)، 79- 118.
dor:20.1001.1.23225645.1394.4.7.4.4
- عظیمی دولت‌آبادی، امیر و علی‌آباد، پروین (1398). تحلیل «جایگاه زنان» در خرده گفتمان‌های انقلاب اسلامی. فصلنامه زبان‌شناسی اجتماعی، 3 (1)، پیاپی، 41- 58.
  doi.org 10.30473/il.2019.47485.1277
-کریمی، شهناز، نوابخش، مهرداد و ازکیا، مصطفی (1397). بررسی سوژگی زنان در شکل‌گیری گفتمان انقلاب اسلامی. سیاست پژوهی ایرانی، 5 (18)، 87- 104.
 https://sanad.iau.ir/journal/se/Article/663891?jid=663891
- ملکی، فاطمه، رحیمی، محمدمهدی و رهایی، محمدتقی (1401). گردان نانواها: خاطرات شفاهی مردم خانوک از پشتیبانی دفاع مقدس. تهران: انتشارات راهیار.
- ماه پری، نورالهدی (1400) مادر ایران: خاطرات شفاهی عصمت احمدیان، تهران: انتشارات راهیار.
- مهدیزاد، هدا (1398). دختر تبریز - خاطرات صدیقه صارمی رزمنده مربی نهضت سوادآموزی و مربی پرورشی دهه 60 تبریز - تاریخ شفاهی جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی زنان انقلاب 2. تهران: انتشارات راهیار.
اندیشه سیاسی در اسلام
دوره 11، شماره 42
زمستان 1403
صفحه 21-44