اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

سبک زندگی ایرانی - اسلامی زنِ دورۀ قاجار براساس دیدگاه سفرنامه‌نویسان خارجی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
آرمان فروهی
استادیار گروه ایران‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/jpti.2025.499978.1390
چکیده
سفرنامه‌های سیاحان دورۀ قاجار اطلاعات ارزنده‌ای از فرهنگ و جامعه ‌ایران این دوره در اختیار مخاطب خود قرار می‌دهند. این آثار دگرگونی‌ها و شاخصه‌های زندگی ایرانی از جمله نهاد خانواده را با «نگاه غیرخودی» نگریسته‌اند که از این ‌جهت نسبت به سایر نوشته‌ها حائز اهمیت است. در این‌ میان، با توجه به فضای مردسالار عصر قاجار، زنان به‌عنوان نیمی از جامعه‌ ایرانی مورد تأکید سفرنامه‌نویسان خارجی قرار گرفته‌اند و جلوه‌های متعددی از سبک زندگی ایرانی - اسلامی زنِ دورۀ قاجار همچون نوع رفتار، پوشش، نقش اجتماعی، اعتقادات و مشارکت در مناسک مذهبی و ملی و غیره در آن مکتوبات نگارش شده است؛ براین‌اساس پژوهش حاضر با تکیه‌بر منابع کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی - تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که چه ویژگی‌هایی از زنِ دورۀ قاجار با توجه به سبک زندگی ایرانی - اسلامی مورد مداقه مسافران خارجی شده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زن این دوره دچار نگاه جنسیتی است و به همان نسبت از امتیازات اجتماعی کمتری نسبت به مردان برخوردار است؛ باوجوداین‌ کارکرد اصلی و نهادینه زن به‌عنوان «مادرِ» خانواده و همچنین حضور آنان در فضاهای اجتماعی، جشن‌ها و مناسک گوناگون ملی - مذهبی، نگاه سیاحان را به خود جلب کرده است و نقش اجتماعی آن‌ها را در جامعه نمایان ساخته است.
کلیدواژه‌ها
سبک زندگی
زن ایرانی
سفرنامه
قاجاریه
سفرنامه نویسان

موضوعات

عنوان مقاله English

The Iranian-Islamic Lifestyle of Qajar-Era Women Based on the Views of Foreign Travel Writers

نویسنده English

Arman Forouhi
Assistant Professor Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, University of Meybod, Meybod, Iran.
چکیده English

The travelogues of foreign travelers during the Qajar period provide valuable information about the culture and society of Iran during that era. These works examine the transformations and characteristics of Iranian life, including the institution of the family, through an "outsider's perspective," which makes them particularly significant compared to other sources. Within this context, given the patriarchal nature of the Qajar era, women—as half of Iranian society—were especially emphasized by foreign travel writers. Their accounts document many aspects of the Iranian-Islamic lifestyle of Qajar-era women, such as behavior, clothing, social roles, beliefs, and participation in religious and national rituals.
Based on library resources and using a descriptive-analytical approach, this study seeks to answer the question: What features of Qajar-era women, with respect to the Iranian-Islamic lifestyle, were highlighted by foreign travelers? The research findings indicate that women of this period were subject to a gendered gaze and consequently enjoyed fewer social privileges than men. Nevertheless, their institutionalized role as "mothers" of the family, along with their presence in public spaces and various national-religious ceremonies and celebrations, captured the attention of travelers and revealed their social roles within society.

کلیدواژه‌ها English

Lifestyle
Iranian women
Travelogues
Qajar period
Travel writers
- آنه، کلود (1370). گل‌های سرخ اصفهان؛ ایراندیو با اتومبیل. ترجمه فضل‌الله جلوه، تهران: نشر روایت.
- اباذری، یوسف و چاوشیان، حسن (1381). از طبقه اجتماعی تا سبک زندگی؛ رویکردهای نوین در تحلیل جامعه‌شناختی هویت اجتماعی. فصلنامه نامه علوم اجتماعی، 20(0)، پیاپی 445، 3-27.   https://jnoe.ut.ac.ir/article_10507.html
- اولیویه، گیوم آنتوان (1371). سفرنامه اولیویه. تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار. ترجمه محمد طاهر میرزا، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: انتشارات اطلاعات.
- بل، گرترود (1363). تصویرهایی از ایران. ترجمه بزرگمهر ریاحی، تهران: انتشارات خوارزمی.
- بنتان، آگوست (1354). سفرنامه بن تان. ترجمه منصوره نظام مافی اتحادیه، تهران: انتشارات سپهر.
- بنجامین، اس.جی. دبلیو (1369). ایران و ایرانیان در عصر ناصرالدین‌شاه. ترجمه محمدحسین کرد بچه، تهران: انتشارات جاویدان، چاپ دوم.
- بولاک، یاکوب ادوارد (1368). ایران و ایرانیان. ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
- بهلر، الکساندر (1356). سفرنامه بهلر (جغرافیای رشت و مازندران در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار). به کوشش علی‌اکبر خداپرست، تهران: نشر توس.
- پناهی، عباس و محمد زاده، اسدالله (1395). تصویر زن ایرانی در سفرنامه‌‎­های فرانسویان از اوایل دوره قاجار تا انقلاب مشروطه بر اساس نظریه بازنمایی استوارت هال. فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، 7 (27)، 1- 23.
  https://www.chistorys.ir/article_205314.html
- خواجه‌نوری، بیژن، هاشمی، سمیه و روحانی، علی (1389). سبک زندگی و هویت ملی (مطالعه موردی: دانش‌آموزان دبیرستان‌های شهر شیراز). فصلنامه مطالعات ملی،11(44)، 127-152. dor: 20.1001.1.1735059.1389.11.44.6.1
- بیشوپ، ایزابلا (1375). از بیستون تا زردکوه بختیاری. ترجمه مهراب امیری، تهران: انتشارات انزان.
- دالمانی، هانری رنه (1335). سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- دروویل، گاسپار (1387). سفرنامه دروویل. ترجمه جواد محبی، تهران: انتشارات گوتنبرگ، چاپ دوم.
- دو روششوار، ژولین (1378). خاطرات سفر ایران. ترجمه مهران توکلی، تهران: نشر نی.
- دوبد، بارون کلمنت آگوستوس (1371). سفرنامه لرستان و خوزستان. ترجمه محمدحسین آریا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- دوگوبینو، ژوزف آرنور کنت دو (1367). سفرنامه کنت دوگوبینو: سه سال در آسیا (1858-1855). ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: انتشارات کتابسرا.
- دوگوبینو، ژوزف آرنور کنت دو (بی‌‌تا). سه سال در ایران. ترجمه ذبیح‌الله منصوری، تهران: انتشارات فرخی.
- دهقان نژاد، مرتضی (1398). علل توسعه‌نیافتگی اقتصادی ایران در دورۀ قاجار. اصفهان: انتشارات نگارخانه، چاپ دوم.
- دیگار، ژان پی‌یر (1366). فنون کوچ‌نشینان بختیاری. ترجمه اصغر کریمی، تهران: انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
- دیولافوا، مادام ژان (بی‌تا). ایران، کلده و شوش. ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، تهران: انتشارات قصه‌پرداز.
- راولینسون، هنری (1362). سفرنامه راولینسون. ترجمه سکندر امان‌اللهی، تهران: نشر آگاه.
- رایس، کلارا کولیور (1366). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان/ سفرنامه کلارا کولیور رایس. ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- ربانی­‌زاده، سید محمدرحیم، زندیه، حسن و خورج، مرضیه (1394). بازتاب زندگی اجتماعی و فرهنگی زنان ایل بختیاری بر اساس سفرنامه­‌نویسان خارجی دوره قاجار. پژوهشنامه زنان، 6 (13)، 63- 80.  https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_1850.html
- رحمت‌آبادی، الهام و آقا بخشی، حبیب (1385). سبک زندگی و هویت اجتماعی جوانان. فصلنامه رفاه اجتماعی، 5(20)، 235-253.
   https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/68404
- سرنا، مادام کارلا (1363). مردم و دیدنی‌های ایران. ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
- سگالن، مارتین (1370). جامعه‌شناسی تاریخی خانواده. ترجمه محمد الیاسی، تهران: نشر مرکز.
- سیف، احمد (1373). اقتصاد ایران در قرن نوزدهم. تهران: نشر چشمه.
- شهشهانی، سهیلا (1366). چهارفصل آفتاب؛ زندگی روزمره زنان عشایر اسکان‌یافته ممسنی. تهران: انتشارات توس.
- شیل، مری لئو نورا (1362). خاطرات لیدی شیل. ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
- فاضلی، نعمت‌الله (1385). انقلاب در سبک زندگی. مجله رشد آموزش علوم اجتماعی، 9 (4)، 21-31.
https://ensani.ir/fa/article/journal-number
- فریزر، جیمز بلی (1364). سفرنامه فریزر معروف به سفر زمستانی؛ از مرز ایران تا تهران و دیگر شهرهای ایران. ترجمه منوچهر امیری، تهران: نشر توس.
- فلاندن، اوژن (1356). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نور صادقی، تهران: انتشارات اشراقی.
-کجباف، علی‌اکبر، الهیاری، فریدون و بختیاری، سمیه (1392). نقش و جایگاه زن در ایل بختیاری در دوره قاجار از دیدگاه سیاحان اروپایی. فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، 5 (4)، 39- 54.   https://jhr.ui.ac.ir/article_16616.html
- کاویانی، محمد (1391). سبک زندگی و ابزار سنجش آن. قم: انتشارات سبحان.
- کوپر، مریان سی (1334). سفری به سرزمین دلاوران. ترجمه امیرحسین ظفر ایلخان بختیاری، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص؛ جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. تهران: نشر نی.
- ماساهارو، یوشیدا (1373). سفرنامه یوشیدا ماساهارو. ترجمه هاشم رجب‌زاده، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- مکبن روز، الیزابت (1373). با من به سرزمین بختیاری بیایید. ترجمه مهراب امیری، تهران: انتشارات سهند.
- ملکم، سر جان (بی‌تا). تاریخ ایران. ترجمه میرزا حیرت، تهران: انتشارات سعدی.
- مهدوی کنی، محمد سعید (1387). دین و سبک زندگی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
- نظری مقدم، جواد (1402). چگونگی بازنمایی هویت زن ایرانی در سفرنامه‌­های خارجی عصر قاجار. فصلنامه مطالعات ملی، 24 (94)، 101- 124.     doi: 10.22034/rjnsq.2023.364871.1446
- نیکیتین، باسیل (1356). خاطرات و سفرنامه موسیو نیکیتین؛ قنسول سابق روس در ایران. ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، تهران: انتشارات معرفت، چاپ دوم.