اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

بازخوانی امکانسنجی الهیات سیاسی در اندیشه سیاسی اندیشمندان اسلامی بر مبنای نظریه کارل اشمیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران.
2 کارشناس ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه ازاد تهران، تهران، ایران.
10.22034/jpti.2026.569351.1491
چکیده
مسئله محوری این پژوهش، بازخوانی و امکانسنجی مفهوم «الهیات سیاسی» در اندیشه سیاسی اندیشمندان اسلامی بر اساس چهارچوب نظری کارل اشمیت است. اشمیت با رویکردی جامعهشناسانه، مفاهیم بنیادین نظریه مدرن دولت را صورتهای سکولار شده مفاهیم الهیاتی مسیحی میداند و معتقد است سیاست مدرن از رهگذر انتقال مفاهیم الهیاتی به حوزه دولت و حاکمیت، ماهیتی الهیاتی ـ سیاسی یافته است. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا بر مبنای تلقی اشمیت از الهیات سیاسی، میتوان از تحقق این مفهوم در اندیشه سیاسی اندیشمندان اسلامی سخن گفت. فرضیه پژوهش بر این اساس استوار است که به دلیل تفاوتهای ساختاری میان الهیات اسلامی و مسیحی، عدم تفکیک نهادی دین و سیاست در سنت اسلامی و غلبه مبانی ایمانی بر عقلانیت سکولار، الهیات سیاسی به معنای اشمیتی آن، در اندیشه سیاسی اسلامی بهطور کامل قابل تحقق نیست. این مقاله با بهرهگیری از روش پدیدارشناسانه و تحلیل تفسیری، آرای سیاسی اندیشمندان اسلامی را بر اساس مؤلفههای الهیات سیاسی اشمیت ارزیابی میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که اگرچه برخی عناصر الهیات سیاسی در این اندیشهها قابل شناسایی است، تفاوتهای الهیاتی و تاریخی اسلام و مسیحیت مانع از انطباق کامل الگوی اشمیتی با سنت اسلامی میشود؛ ازاینرو، مفهوم الهیات سیاسی در بستر اسلامی نیازمند بازخوانی و بازتعریف نظری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Revisiting the Feasibility of Political Theology in the Political Thought of Muslim Intellectuals Based on Carl Schmitts Theory

نویسندگان English

morteza hafezi 1
morteza m 2
1 Postdoctoral Researcher in Political Science, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Guilan, Iran.
2 Master’s Degree in Political Science, Faculty of Law and Political Science, Islamic Azad University, Tehran Central Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

This article, by rereading the concept of «political theology» within the context of Christian theology, examines its feasibility in Islam based on Carl Schmitts theory. Schmitt, employing the concept of political theology in a sociological sense, seeks to demonstrate how modern concepts in the theory of the political state are the same theological concepts that have been emptied of their theological content. He considers Christian theology political by substituting knowledge and reason for faith. In this paper, taking into account the fundamental differences between Islam and Christianity, Islamic political thought is reconsidered from the perspective of Schmitts phenomenological method and using the criterion of political theology. The result of this examination indicates the possibility of political theology in Islam, which requires serious reconsideration and rereading for two main reasons: first, political theology in Islam lacks theology in the sense intended by Schmitt; second, political theology is founded on the independence of politics from theology and the priority of rationalism over faith-based belief, whereas this issue is absent in Islamic political thought. Furthermore, the proliferation of religious sciences such as jurisprudence (fiqh) and theology (kalām) has restricted and confined any theoretical efforts regarding politics. This article, by raising these challenges, critiques the possibility of realizing political theology in Islam and addresses the question of the nature of the political in Islam.

کلیدواژه‌ها English

Carl Schmitt
Political Theology
Islamic Political Thought
Theology
Christian Theology
- ابوعلی سینا (1370). الهیات نجات. ترجمه سید یحیی یثربی، تهران: فکر روز.
- اشمیت، کارل (1390). الهیات سیاسی، چهار فصل درباره حاکمیت. ترجمه لیلا چمن خواه، تهران: نگاه معاصر.
-اشمیت، کارل (1391). الهیات سیاسی (2). ترجمه لیلا چمن خواه، تهران: نگاه معاصر.
-  اشمیت، کارل (1392). الهیات سیاسی: چهار گفتار در باب حاکمیت. ترجمه شجاع احمدوند و سمیه حمیدی، مشهد: مرندیز.
- افنان، سهیل محسن (1391). افق زندگی و اندیشههای ابنسینا. ترجمه مرضیه سلیمانی. تهران: قلم.
- اکبری، خیرالله و نظری، علیاشرف (1404). تمایز سیاست و امر سیاسی در اندیشه «کارل اشمیت» و «شانتال موف». پژوهش سیاست نظری، 20 (37)، 71-95.
https://political.ihss.ac.ir/Article/50137
- اکبریان، رضا (1386). مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام. تهـران: پژوهشـگاه فرهنـگ و اندیشه اسلامی.
- باربیه، موریس (1400). دین و سیاست در اندیشه مدرن. ترجمه امیررضایی، تهران: قصیدهسرا.
- برخورداری، عارف (1390). ماهیت فلسفه سیاسی در ایران دوره اسلامی. سیاست، 41 (4)، 1-9.
 https://journals.ut.ac.ir/article_29838.html
- بلک، آنتونی (1386). تاریخ اندیشه سیاسی اسلام از عصر پیامبر تا امروز. ترجمه محمدحسین وقـار، تهـران: اطلاعات.
- بیومی مدکور، ابراهیم (1360). درباره فلسفه اسلامی روش و تطبیق آن. ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران: امیرکبیر.
- الجابری، محمد عابد (1380). جدال کلام، عرفان و فلسفه در تمدن اسلامی (تکوین عقل عربـی). ترجمـه رضـا شیرازی، تهران: یادآوران.
-حسینی، مرتضی (1392). الهیات سیاسی چه میگوید، نگاهی به چیستی الهیات سیاسی و پیشـینه آن. خردنامـه.
-حقدار، علی (1382). اندیشههای فلسفی فارابی در نسبت با سیاست و جامعه. تهران: نی.
- خاتمی، محمود. (1382). پدیدارشناسی دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-داوری اردکانی، رضا (1389). فارابی فیلسوف فرهنگ. تهران: علمی.
- ریخته گران، محمدرضا (1389). پدیدارشناسی، هنر و مدرنیته. تهران: ساقی.
- سینائیان، مسعود (1400). الهیات سیاسی: چیستی و حدود یک مسئله. جاویدان خرد، 18 (2)، 119-146. http://www.javidankherad.ir/article_146206.html
- شریعتمدار، محمدرضا (1387). درآمدی بر فلسفه سیاسی اسلام. تهران: کانون اندیشه جوان.
- شمسالدین، محمدمهدی (1380). جامعه سیاسی اسلامی. مبانی فقهی و تاریخی. ترجمه مرتضی آیـت اﷲ زاده شیرازی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- صادقی آهنگرکلایی، اسلامی، سعید و دیلم صالحی، بهروز (1402). نظام سیاسی مطلوب در فلسفه سیاسی کارل اشمیت. پژوهشهای فلسفی، 17 (44)، 467-487.
https://philosophy.tabrizu.ac.ir/article_16637.html
- طباطبایی، سید جواد (1387). جدال قدیم و جدید. تهران: ثالث.
- علمی، قربان، زروانی، مجتبی و افخم، امین (1399). مقایسه الهیات سیاسی یوهانس باپتیست متز و کارل اشمیت. ادیان، 14 (27)، 155-178. http://noo.rs/QNECK
- عنایت، حمید (1387). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی.
- غزالی، ابو حامد (1349). المنقد من الضلال. ترجمه کیایی نژاد. تهران: عطایی.
- فاخوری، حنا و جر، خلیل (1367). تاریخ فلسفه درجهان اسلامی. ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
- فارابی، ابونصر (1361). آراء اهل مدینه فاضله. ترجمه سید جعفر سجادی، تهران: طهوری.
- فارابی، ابونصر (1371). سیاسة المدینه. ترجمه جعفر سجادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
-فارابی، ابونصر (1388). فصوص المنتزعة. ترجمه حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
- فارابی، ابونصر (1389). احصاء العلوم. ترجمه حسن خدیو جم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- فصیحی، ابوالفضل (1397). الهیات سیاسی؛ بازخوانی نسبت الهیات و امر سیاسی با تأکید بر روایت کارل اشمیت. کاتب، 5 (11)، 123- 146.
 https://research.kateb.edu.af/dari
- فیرحی، داوود. (1384). دین و دولت در اندیشه اسلامی. تهران: نی.
- قادری، حاتم (1370). اندیشه سیاسی غزالی. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی.
- مکللان، دیوید (1387). مسیحیت و سیاست. ترجمه رضا نظر آهاری، تهران: نگاه معاصر.
-نجفی، موسی (1374). تأملات سیاسی در تاریخ تفکر اسلامی. مجموعه مقالات، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- یثربی، یحیی (1387). تاریخ تحلیلی انتقادی فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-           Finlay, L. (2022). Phenomenology for Therapists: Researching the Lived World. Wiley.
-           Husserl, E. (2012). Ideas: General introduction to pure phenomenology (D. A. H. L. H. S., Trans.). Routledge.
-           Meierhenrich, J., & Simons, O. (2016). The Oxford Handbook of Carl Schmitt. Oxford University Press.
-           nahme, P. (2013). Law, principle and the theological political history of sovereignty. Political Theology, 14(1), 465–467.
            https://doi.org/10.1179/1462317X13Z.0000000009
-           Peterson, E. (1935). Der Monotheismus als politisches Problem: Ein Beitrag zur Geschichte der politischen Theologie im Imperium Romanum. Hegner.
-           Scott, P. M. (2019). Creation. In The Blackwell Companion to Political Theology (p. 378). Oxford, UK: Blackwell.