مبانی واقعیت اجتماعی و علم از منظر چهار متفکر مسلمان متفکر مسلمان:  علی شریعتی، سید حسین نصر، اسماعیل راجی فاروقی و سعید نورسی

خدایاری شوطی, ناصر

doi:10.22034/jpti.2025.547672.1451

مبانی واقعیت اجتماعی و علم از منظر چهار متفکر مسلمان متفکر مسلمان: علی شریعتی، سید حسین نصر، اسماعیل راجی فاروقی و سعید نورسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

ناصر خدایاری شوطی

استادیار علمی گروه علوم پایه غیرپزشکی- دانشکده پیراپزشکی- دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز، ایران.

10.22034/jpti.2025.547672.1451

چکیده

واقعیت اجتماعی و رویکردهای متنوع به آن همواره مورد توجه فیلسوفان و جامعه‌شناسان بوده است. هدف این مقاله، بررسی مبانی واقعیت اجتماعی از دیدگاه چهار متفکر مسلمان معاصر؛ شریعتی، نصر، راجی فاروقی و سعید نورسی است. تبیین علل ریشه‌ای تفاوت دیدگاه‌های آنان درباره واقعیت اجتماعی، نقش مهمی در نحوه تحلیل پدیده‌های اجتماعی ایفا می‌کند. با توجه به ماهیت پژوهش، گردآوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده و روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است. این پژوهش از نوع بنیادی ـ کاربردی به شمار می‌آید. یافته‌های مطالعه که بر پایه بررسی ماهوی و تطبیقی آثار دو متفکر ایرانی، یک جامعه‌شناس فلسطینی ساکن آمریکا و یک متفکر ترک‌تبار استوار است، نشان می‌دهد نگرش متفکران مسلمان به علم و واقعیت اجتماعی، ازنظر صورت و محتوا، مستقل از تأثیر جامعه‌شناسی غربی نیست؛ بااین‌حال، میان این دو رویکرد تفاوت‌های اساسی وجود دارد. نگاه کل‌نگر متفکران مسلمان به ابعاد فیزیکی و متافیزیکی، تلقی آنان از جهان طبیعت و پذیرش واقعیت اجتماعی در پیوند با وحی الهی، در مقابل تأکید متفکران و جامعه‌شناسان غربی بر فیزیک‌گرایی صرف، به شکل‌گیری تفاوت‌های بنیادین و در نتیجه ارائه تصویری متفاوت از واقعیت اجتماعی انجامیده است.

کلیدواژه‌ها

اسماعیل راجی فاروقی

سعید نورسی

سید حسین نصر

علی شریعتی

مبانی

واقعیت اجتماعی

موضوعات

اندیشه سیاسی در اسلام

عنوان مقاله English

foundations of Social reality and Science from the perspective of four Muslim thinkers: Ali Shariati, Seyyed Hossein Nasr, Ismail Raji Faruqi and Said Nursi

نویسنده English

nasser khodayari shoti

Assistant Professor, Department of Non-Medical Basic Sciences, Faculty of Paramedical Sciences, Tabriz University of Medical Sciences, Tabriz, Iran.

چکیده English

Social reality and the diverse approaches to it have long attracted the attention of philosophers and sociologists. The aim of this article is to examine the foundations of social reality from the perspectives of four contemporary Muslim thinkers: Dr. Shariati, Dr. Nasr, Dr. Raji Faruqi, and Said Nursi. Explaining the underlying causes of divergence among their perspectives on social reality plays a significant role in how social phenomena are analyzed. Given the nature of the research, data collection has been carried out through library and documentary methods, employing a descriptive-analytical approach. This study is considered both fundamental and applied in nature. The findings—based on a substantive and comparative examination of the works of two Iranian thinkers, a Palestinian sociologist residing in the United States, and a Turkish scholar—show that the Muslim thinkers’ perspectives on science and social reality, both in form and content, are not entirely independent of Western sociology. Nevertheless, there exist fundamental differences between the two approaches. The holistic outlook of Muslim thinkers toward both physical and metaphysical dimensions, their conception of the natural world, and their acceptance of social reality in relation to divine revelation stand in contrast to the predominantly physicalist orientation of Western philosophers and sociologists. This contrast ultimately leads to the formation of distinct foundational assumptions and results in a different portrayal of social reality.

کلیدواژه‌ها English

Ismail Raji Faruqi

Said Nursi

Seyyed Hossein Nasr

Ali Shariati

Foundations

Social Reality

-آسوده، اسحاق. (1394). تحلیل نظریه تکامل و بررسی پیامدهای آن از منظر سید حسین نصر. پژوهش‌های فلسفی -کلامی، 17(1)،131-152.

https://doi.org10.22091/pfk.2015.569

- احمد آهنگر، غلامحسین (1379). دیدگاه دکتر شریعتی در باب ایدئولوژی اسلامی. مجموعه مقالات همایش بازشناسی اندیشه‌های دکتر علی شریعتی، ویژه‌نامه دانشگاه فردوسی مشهد.

- احمدی، فاطمه (1389). بررسی و نقد علم مقدس از نگاه نصر. حکمت معاصر، 1(2)،1-27.

https://wisdom.ihcs.ac.ir/issue_24_27.html

- تسلیمی طهرانی، رضا (1401). شریعتی و بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی (بررسی نحوه ارتباط اندیشه‌های شریعتی و تفکرات بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی). مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 23(57)، 221-248. https://doi.org/10.22083/jccs.2020.221897.3030

- پوپر، کارل (1994). اسطوره چهارچوب. ترجمه علی پایا، تهران: طرح نو.

- خسروپناه، عبدالحسین (1390). تبیین و تحلیل علم قدسی در سنت‌گرایی دکتر سید حسین نصر. روش‌شناسی علوم انسانی، 17(67)، 7-33.

https://method.rihu.ac.ir/issue_52_91.html

- زیباکلام، صادق و مظفر پور، مختار (1395). علوم انسانی اسلامی در ایران. واکاوی نقش جریان‌های فکری پیش از انقلاب در شکل‌گیری آن. سیاست، 46 (1)، 87- 107.

https://journals.ut.ac.ir/article_57323.html

- شریعتی، علی (1390). مجموعه آثار 6 (حج). تهران: الهام.

- شریعتی، علی (1384). ما و اقبال. تهران: الهام.

- شریعتی، علی (1360). مجموعه آثار 19 (حسین وارث آدم). تهران: قلم.

- شریعتی، علی (1390). اسلام‌شناسی. تهران: قلم.

- صادقی، شهرزاد (1374). مقایسه نظریه تغییر اجتماعی ماکس وبر و امیل دورکیم. کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.

- علویان، مرتضی، قنبری، لقمان و عزیزیان، امید (1401). تحلیل اندیشه و عملکرد شریعتی با روش جامعه‌شناسی معرفت بر اساس تعینات اجتماعی کارل مانهایم. اندیشه سیاسی در اسلام، 9 (33)، 57-80. https://andishehsiyasi.ri-khomeini.ac.ir/article_171370.html

- فراستخواه، مقصود (1397). شریعتی، جامعه‌شناسی دین و ایدئولوژی. مهر نامه. قابل ‌دسترسی در: https://farasatkhah.blogsky.com/1390/03/21/post-47

- فشاهی، محمدرضا (1352). فلسفه تحققی «اگوست کنت» و ملکم خان و ناظم الدوله از کتاب اندیشه، آزادی و مشروطه. نگین مهر، (101)، 23-27. http://noo.rs/QGGhK

- قربانی، قدرت الله (1391). نقش آموزه‌های اسلامی در علوم انسانی و اجتماعی با نظر به امکان جامعه‌شناسی اسلامی. مجموعه مقالات نخستین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی،(5)، 531-554. http://noo.rs/uff7v

- قمی اویلی، محمد (1400). بررسی و نقد دیدگاه‌های دکتر اسماعیل راجی الفاروقی درباره اسلامی‌سازی علوم. نسیم خرد، 7 (1)، 63-84.

https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24764302.1400.7.1.5.1

- کافی، مجید (1403). ماهیت علم در پارادایم اسلامی. روش‌شناسی علوم انسانی، 30 (118)، 23-42. https://doi.org/10.30471/mssh.2024.9925.2521

- قانعی، رشید و حسینی، سید حسن (1394). نقد و بررسی چالش‌های علم مدرن از دیدگاه سید حسین نصر. فلسفه علم، 5 (1)،101- 112.

https://philosophy.ihcs.ac.ir/article_1730.html

- مدقق، محمد داود و شرف‌الدین، سید حسین (1393). روش‌شناسی نظریه اجتماعی امیل دورکیم. معرفت فرهنگی اجتماعی، 5 (1)، 70-43.

https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/node/169

- منفرد، مهدی (1393). تبیین مسئله علم و بازگشت علم حصولی به علم حضوری در تفکر علامه طباطبائی. اندیشه علامه طباطبائی، 1 (1)، 113-130.

https://tat.atu.ac.ir/article_1326.html

- نژادایران، محمد (1402). تأثیر نظریه تضاد طبقاتی مارکس بر خوانش رادیکال و انقلابی شریعتی از مذهب. جستارهای فلسفه دین،11 (1)، 195-221.

https://journal.philor.org/article_708552.html

- نصر، سید حسین (1397). نیاز به معرفت مقدس. ترجمه حسن میانداری، تهران: طاها.

- نصر، سید حسین (1386). اسلام سنتی در دنیای مدرن. ترجمه محمد صالحی، تهران: سهروردی.

-Al-Attas, S. M. (1993). Islam and secularism (2nd impression). Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization.

-Faiz M. (2023). Said Nursi's Thoughts and Its Contribution in Mainstreaming Moderation at Islamic Higher Education in Indonesia. Jurnal Tamaddun Jurnal Sejarah dan Kebudayaan Islam, 11(2),51-67.

https://doi.org 10.24235/tamaddun. v11i2.14936

-Fletcher, R. Et al. (2024). The investigation of reality by the French philosopher Auguste Comte. Britannica. Last updated.

- Halfpenny, P. (1982). Positivism and sociology: Explaining social life. Routledge.

-Lengenhausen, M. (2020). Objectivity and values in the Islamic social sciences. The Journal of Socio-Political Thought of Islam, 2(1), 5–24.

https://doi.org/10.22034/jspt.2020.180751

-Nasr, S. H. (1989). Knowledge and the sacred order. Albany, NY: State University of New York Press.

- Shariati, A. (1992). Islamic Sciences. Istanbul: Nahar Publishing.

- Tekin, M. (2017). Sociology of Islamic sociology: Comparative strategies of Emile Durkheim and Max Weber between positive and interpretive social sciences. Journal of Islamic Sociology, 28(3), Article 17.

https://www.ucursos.cl/inap/2009/2/SOG201/1/

-Wiktor-Mach, D. (2011). On secularization, modernity and Islamic revival in the post-Soviet context. Polish Sociological Review, 175(3), 393-410.

https://www.jstor.org/stable/41275214