اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

تفاوت‌های ایدئولوژیک حسن‌البناء و راشدالغنوشی در مفهوم «حزب» و «تحزب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
این مقاله با رویکرد تفسیری- استقرایی و با بهره‌گیری از روش کیفی تطبیقی، به بررسی و مقایسه دیدگاه‌های دو متفکر برجسته جنبش اخوان‌المسلمین، حسن‌البنا (بنیان‌گذار) و راشد الغنوشی (نماینده نسل جدید)، درباره مفاهیم «حزب» و «تحزب» در نظام سیاسی اسلامی می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا تفاوت‌های ایدئولوژیک میان این دو متفکر که بازتاب‌دهنده تحولات فکری اخوان‌المسلمین در دو دوره تاریخی متفاوت است را می‌توان ناشی از شرایط زمانی، مکانی و تحولات سیاسی- اجتماعی دانست. یافته‌های پژوهش که بر اساس تحلیل محتوای آثار اولیه و منابع ثانویه به‌دست آمده‌اند، نشان می‌دهند که اگرچه هر دو متفکر بر وحدت امت اسلامی و جامعیت اسلام تأکید دارند، حسن‌البنا در بستر شرایط استعماری مصر، نگرشی منفی نسبت به تحزب اتخاذ کرده و آن را عامل تفرقه و تضعیف جامعه اسلامی می‌دانست. در مقابل، راشد الغنوشی در فضای سیاسی تونس پس از دوران تبعید و در مواجهه با تحولات دموکراتیک، تحزب را ابزاری مشروع برای مشارکت سیاسی و دستیابی به قدرت در چهارچوب ارزش‌های اسلامی تلقی می‌کند. این تفاوت دیدگاه‌ها بیش از آنکه ناشی از اختلافات بنیادین ایدئولوژیک باشد، ریشه در تحولات سیاسی و اجتماعی محیط‌های فکری و عملی این دو متفکر و نیز تغییر در فهم نقش احزاب در جوامع مدرن دارد. ازاین‌رو، تحول اندیشه اخوان‌المسلمین از یک جنبش مقاومتی به یک نیروی سیاسی نهادساز، بیانگر نوعی انعطاف‌پذیری ایدئولوژیک در مواجهه با واقعیت‌های نوین سیاسی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Ideological Differences between Hassan al-Banna and Rashid al-Ghannushi on the Concepts of "Party" and "Partisanship"

نویسنده English

Amin SadeqiBakyani
PhD in Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

This article employs an interpretive- inductive approach with a qualitative comparative method, to investigates and contrasts the perspectives of two prominent thinkers of the Muslim Brotherhood movement: Hassan al-Banna (the founder) and Rashid al-Ghannushi (leader of the new generation). The study focuses on their concepts of «party» (Hizb) and «partisanship» (Tahazzub) within the Islamic political system. The central research question is whether the ideological differences between these two thinkers, reflecting the intellectual evolution of the Muslim Brotherhood across two distinct historical periods, can be attributed to temporal, spatial, and politico-social transformations. The research findings, derived from content analysis of primary works and secondary sources, indicate that while both thinkers emphasize the unity of the Islamic Ummah and the comprehensiveness of Islam, Hassan al-Banna, within the context of colonial Egypt, adopted a negative stance toward partisanship, viewing it as a factor of division and weakening for the Islamic community. In contrast, Rashid al-Ghannushi, operating in the political climate of Tunisia following his exile and in response to democratic developments, regards partisanship as a legitimate tool for political participation and power acquisition within the framework of Islamic values. These differing perspectives stem more from the political and social transformations of their respective intellectual and practical environments, as well as a changing understanding of the role of parties in modern societies, rather than fundamental ideological disagreements. Consequently, the evolution of the Muslim Brotherhood’s thought from a resistance movement to an institution-building political force demonstrates a form of ideological flexibility in confronting new political realities.

کلیدواژه‌ها English

Akhvān al-Muslimīn
Hasan al-Banā
Rāshid al-Ghannūshī
Party
Partisanship Islamic Political Thought
Ideological Comparison
- ابراهیم پور، رضا (1403). شاخصه‌های بنیادین تمدن اسلامی در اندیشه حسن‌البنا. مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، 3 (9)، 79-104.
 https://jms.ihu.ac.ir/article_209473.html
-ابراهیمی، انور (1390). اخوان‌المسلمین در عراق. پژوهش در تاریخ، 2 (1)، 112-124.
https://pdtsj.ut.ac.ir/article_70617.html
- ابراهیم، محمد (1385). اخوان‌المسلمین. تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
- ابراهیم محمد و دیگران (1385). جمعیت اخوان‌المسلمین مصر. تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
- ابوالحمد، عبدالحمید (1382). مبانی سیاست. تهران: توس.
- اخوان کاظمی، بهرام (1388). حزب و تحزب در اندیشه اسلامی. فقه و اصول، 41 (1)، 11-42. https://doi.org/10.22067/fiqh.v0i0.3146
- البنا، حسن (1388). پیام بیداری. ترجمه مصطفی اربابی، تهران: احسان.
- البنا، حسن (1404 ق). مجموعه الرسائل الامام الشهید حسن‌البنا، الناشر: المکتبة التوفیقیة.
- اصلانی، فیروز و مرندی، الهه (1393). بررسی تحولات اندیشه دولت اسلامی نزد اخوان‌المسلمین از آغاز جنبش تا پس از انقلاب 2011 مصر. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 4 (1)، 113-136. https://doi.org/10.22059/jstmt.2014.57078
- امانی، مجتبی (1401). اندیشه اخوان‌المسلمین و دولت محمد مرسی؛ بررسی وجوه افتراق و اشتراک. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 13 (3)، 87-112.
10.29252/piaj.2022.226069.1209 https://doi.org/
- ایسنا (1/3/1395). جنبش النهضه تونس رسماً از اخوان‌المسلمین جدا شد.
https://www.isna.ir/news/95030100072
- ایماندار، حمید و مصطفوی‌فرد، حامد (1397). سلفی گری در اندیشه کلامی جماعت اخوان‌المسلمین. آینه معرفت، 18(1)، 150-121.
https://scj.sbu.ac.ir/article_97090.html
- تقوی سنگدهی، سیده لیلا و وحیدفر، سعیده (1395). بررسی تطبیقی آرای حسن‌البنا و مصطفی السباعی رهبران اخوان‌المسلمین مصر و سوریه در مورد حکومت. مطالعات تاریخ اسلام، 8 (31)،45- 64. https://journal.pte.ac.ir/article-1-48-fa.html
- تقوی سنگدهی، سیده لیلا و وحیدفر، سعیده (1394). بررسی نقش اخوان‌المسلمین در تحولات سیاسی سوریه (1954-2015 م). تاریخ‌نامه خوارزمی، 3 (10)،74-98.
http://noo.rs/4GVOZ
- تمیمی، عظام  (1380). بنیان‌گذار اخوان‌المسلمین و اندیشه دموکراسی. پگاه حوزه، (26).
https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3814/92266/92266
- بورجا، فرانسوا (1392). اسلام سیاسی، نگاهی به تاریخ و اندیشه حرکة النهضه تونس. ترجمه سید هادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب.
- الحداد، لطفی (2021). راشد الغنوشی: من الإسلام السیاسی إلى الدیمقراطیة. المؤسسه الجامعیه للدراسات.
- حمیدی، سمیه و زنگنه، پیمان (1396). مقایسه تأثیر سیر تحول فکری ـ تشکیلاتی برکنشگری حزب‌الله لبنان و اخوان‌المسلمین مصر. دانش سیاسی، 13(2)، 135-162.
https://doi.org/10.30497/pk.2018.2166
- خضرا، محمد عبدالوهاب (2017). حسن‌البنا و فلسفة الدعوة. بیروت: دارالکتاب العربی.
- دارا، جلیل و کرمی، مصطفی (1394). مقایسه انقلاب اسلامی ایران و انقلاب 2011 مصر در پرتو بررسی دو جریان روحانیت ایران و اخوان‌المسلمین مصر. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 4 (14)، 41-69. https://journals.atu.ac.ir/article_1766.html
- دکمیجان، هرایر (1383). اسلام در انقلاب: جنبش‌های اسلامی معاصر در جهان عرب. ترجمه حمید احمدی، انتشارات کیهان.
- دورژه، موریس (1354). اصول علم سیاست. ترجمه ابوالفضل قاضی، تهران: فراکلین.
- رادگودرزی، معصومه (1392). سیر تحول ایدئولوژیک اخوان‌المسلمین مصر و چالش‌های پیش رو. پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 7 (3)، 112- 156.
https://www.iisajournals.ir/article_41923.html
- رزق، جابر (1373). دولت و سیاست در اندیشه شهید حسن‌البنا. ترجمه محمدجواد حجتی کرمانی، تهران: اطلاعات.
- السعیدانی، منذر (2018). النهضة و التحول الدیمقراطی فی تونس. تونس: دار الفکر العربی.
- صدر، محسن (1350). یادداشت‌های صدرالاشراف (زعمای جمعیت اخوان‌المسلمین در مکه و دعا به پادشاه ایران). وحید، 89، 250-254. http://noo.rs/7bH2l
- شهمرادی، نادر (1395). لهجه جدید اسلام‌گرایان در تونس. روزنامه ایران، شماره 6226.
https://www.magiran.com/article/3368211
- عبادی، محسن و شریعتی مزینانی، سارا (1393). تحولات آرای اخوانی‌ها، از حسن‌البنا تا راشد الغنوشی. جستارهای سیاسی معاصر، 5 (12)، 65-86.
https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_1410.html
- عنایت، حمید (1358). سیری در اندیشه سیاسی عرب. تهران: امیرکبیر.
- العویدی، سمیر (2020). راشد الغنوشی: رؤیة إسلامیة و سیاسیة. تونس: مرکز الدراسات العربیه.
- الغنوشی، راشد (1381). آزادی‌های عمومی در حکومت اسلامی. ترجمه حسین صابری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- الغنوشی، راشد (1389). تاریخچه و اندیشه‌های حرکت النهضه تونس در گفتگو با شیخ راشد الغنوشی، بخش هفتم، قرائات سیاسیه، ترجمه سید هادی خسروشاهی.
- الغنوشی، راشد (18/ 5/2016). الغنوشی: اقتربت لحظة الفراق بینی و بین الاخوان المسلمین. صحیفة نیسان. https://nesan.net/?id=51024
- الغنوشی، راشد (1387) گفتگو با شیخ راشد الغنوشی اندیشمند اسلامی و رئیس جنبش نهضت تونس. پژوهش‌های منطقه‌ای، (1)،197- 207. http://noo.rs/Khys8
- فرهادیان، محمدحسین (1395). النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب». شعوبا. https://shouba.ir
- فرهی، عبدالله و آئینه‌وند، صادق (1390). بررسی سیر رشد و ساختار تشکیلاتی جنبش اخوان‌المسلمین (بین سال‌های 1928 تا 1952 م). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 7 (4)، 45-34. http://noo.rs/UC9Ak
- قاسمی، بهزاد و قاسمی، مصطفی، (1395). خوانشی از اندیشه امام خمینی و راشد الغنوشی پیرامون اسلام سیاسی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 6 (20)، 101-120. http://noo.rs/C2zij
 - قاسمی، بهزاد و مهدی فرجی (1396). اصلاح و نوسازی دولت در جهان اسلام: تأملی در آرا حسن‌البنا و راشد الغنوشی. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، 3 (5)، 101-126.
https://mam.journals.miu.ac.ir/article_2433.html
- گوهری‌مقدم، ابوذر و اسلامی، محمد (1397). زمینه‌ها و موانع هویت ‏بنیاد همکاری جمهوری اسلامی ایران با احزاب و جنبش‌های اسلام‌گرای سنی (مطالعه موردی اخوان‌المسلمین مصر و عدالت و توسعه ترکیه). روابط خارجی، 10(2)، 163- 196.
https://dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.20085419.1397.10.2.6.6
- مرادی، مجید (1381). نظریه دولت در اندیشه سیاسی حسن‌البنا. علوم سیاسی، 5 (19)، 83-102. http://noo.rs/MEdCt
- مسعودنیا، حسین و نجف‌پور، سارا (1388). اخوان‌المسلمین مصر: از بنیادگرایی اسلامی تا مشارکت دموکراتیک. رهیافت های سیاسی و بین المللی، (19)،141- 165.
http://noo.rs/bwBeX
- میرعلی، محمدعلی (1397). اندیشه سیاسی راشد الغنوشی و تأثیر آن بر تحولات سیاسی تونس. سیاست متعالیه، 6(22)، 168-149. https://doi.org/10.22034/sm.2018.33557
- منصور، احمد صبحی (2019). حسن‌البنا: رؤیة إسلامیة فی السیاسة والمجتمع. مؤسسه الدراسات الإسلامیه.
- هوسمی، علیرضا (1383). شکل‌گیری، اهداف و استراتژی اخوان‌المسلمین. دانش‌پژوهان، (5).
https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5801/58686/58686
- Harris, C. P. (1964). Nationalism and Revolution in Egypt: The Role of The Muslim Brotherhood. New York: Hyperion Press.
- Marks, M. (2016a). Rached Ghannouchi and the Future of Political Islam in Tunisia. Middle East Report. Available at: https://www.merip.org
 -Marks, M. (2016b). Political Islam in Tunisia: The History of Ennahda Party. Oxford University Press.
- Wiktorowicz, Q. (2017). Hasan al-Banna and the Modern Islamist Movement. Palgrave Macmillan.
- Wickham, C. R. (2020). Islamism Revisited: Hasan al-Banna and the al-Ikhwan al-Muslimun. Columbia University Press. Available at:
https://cup.columbia.edu