اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

تحلیل فقهی-تاریخی مواضع مراجع قم نسبت به انقلاب اسلامی (بر اساس فریضه امربه‌معروف و نهی از منکر) (۱۳57-۱۳42)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه کاشان، کاشان. ایران.
10.22034/jpti.2025.545752.1449
چکیده
در تاریخ معاصر ایران، مواضع فقها و مراجع تقلید در قبال حکومت‌ها همواره از مباحث پیچیده و بحث‌برانگیز بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه در بستر نهضت اسلامی، باوجود اشتراک در مبانی فقهی، رویکرد مراجع در مراحل آغازین مبارزه متفاوت بود؛ اما درنهایت به همگرایی کامل انجامید. این پژوهش با رویکردی کیفی و روش تحلیل هرمنوتیکی- تاریخی، به بررسی تأثیر فریضۀ «امربه‌معروف و نهی از منکر» بر مواضع فقهی- سیاسی مراجع عظام حوزه علمیه قم، شامل امام خمینی، سید محمدرضا گلپایگانی و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، واکاوی گفتمان‌های فقهی- سیاسی حاکم بر مواضع این مراجع با تمرکز بر تفاوت در استنباط از این فریضه است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مواضع مراجع در دوران نهضت اسلامی در چهارچوب دو گفتمان قابل تحلیل است: نخست، گفتمان انقلابی به رهبری امام خمینی که امربه‌معروف را مبنای قیام علیه حکومت جائر می‌دانست؛ دوم گفتمان فقهی- سنتی که با تأکید بر مراتب تدریجی این فریضه، کنش سیاسی را در چهارچوب احتیاط فقهی تفسیر می‌کرد. نوآوری پژوهش در تبیین این نکته است که با تغییر شرایط سیاسی- اجتماعی، به‌ویژه از سال ۱۳۵۶ به بعد، این دو گفتمان به هم نزدیک شده و به همگرایی کامل رسیدند؛ به‌گونه‌ای که مراجع سنتی نیز حکومت پهلوی را «بزرگ‌ترین منکر» دانسته و اقدام عملی برای برپایی حکومت اسلامی را وظیفه شرعی خود تلقی کردند. این همگرایی فکری، زمینه‌ساز وحدت عمل در برابر رژیم استبدادی و پیروزی انقلاب اسلامی شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A jurisprudential-historical analysis of the positions of Qom authorities regarding the Islamic Revolution of Iran (1963-1978)

نویسندگان English

hosein arjini 1
seyed ebrahim masoumi 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, University of Islamic Studies, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kashan University, Kashan, Iran
چکیده English

Struggle and uprising against the rulers of the Qom in order to form a government is considered a genuine idea in the Shiite school. In the confrontation between the jurists and the rulers of the Qom, the issue of enjoining good and forbidding evil has been discussed, one of the most important of which is paying attention to the jurisprudential and historical foundations in this domain. One of the most important historical periods of Islamic Iran is the third period (1342-1357) of the Pahlavi government, when the three major authorities of the Qom domain took important measures regarding the performance of the government in the form of enjoining good and forbidding evil based on jurisprudential foundations and historical conditions. Overall, all three major authorities (Ayatollah Golpayegani, Marashi Najafi, and Imam Khomeini (may Allah have mercy on them)) despite differences in their methods of struggle and jurisprudential expression, shared the same opinion in principle of supporting the Islamic movement, opposing the Pahlavi regime, and the necessity of forming an Islamic government, and played a decisive role in legitimizing and winning the Islamic Revolution. The present study uses a descriptive-analytical and citational method to analyze the relationship between the jurisprudential principles of three Qom authorities (Ayatollah Golpayegani, Marashi Najafi, and Imam Khomeini (may Allah have mercy on him) and the principles of the Islamic Revolution. The findings of the study indicate that the three great authorities consider the jurisprudential principles of enjoining good (establishing the Islamic system) and forbidding evil (overthrowing the tyrant) as the basis for the uprising and Islamic Revolution. Therefore, since the early 1940s, the jurisprudential basis of Imam Khomeini (may Allah have mercy on him) has emphasized the uprising against the Pahlavi regime, and especially since the beginning of the 1940s, they began to fight against the monarchy,

کلیدواژه‌ها English

Jurisprudential principles
authorities
Qom seminary
enjoining good
forbidding evil
Islamic Revolution
منابع
- احمدی، محمدرضا (گردآورنده) (1381). خاطرات آیت‌الله محمدعلی گرامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ارجینی، حسین (1391). بررسی چهارچوب‌های نظری درباره مواضع جریان‌های حوزوی نسبت به انقلاب (1357 ـ 1340)، فصلنامه علمی مطالعات انقلاب اسلامی، 9(30)،59-78.
 - امام خمینی، سید روح‌الله، (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1381). ولایت ‌فقیه (حکومت اسلامی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امامی، محمدمهدی (1382). زندگینامه‌ آیت‌الله العظمی گلپایگانی به روایت اسناد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- باقی، عمادالدین (۱۳۶۲). در شناخت حزب قاعدین زمان. تهران: دانش.
- جعفریان، رسول (1385). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران، 1320 1357. قم: مؤلف، چاپ ‌6.
- حر عاملی، محمد بن حسن (1411). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت(ع) لاحیاء التراث.
- حرانی، حسن بن شعبه (1404). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
- حسینیان، روح‌الله (۱۳۸۲). سه سال ستیز مرجعیت شیعه (۱۳۴۱-۱۳۴۳). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- حسینیان، روح‌الله (1384). چهارده سال رقابت ایدئولوژیک شیعه در ایران (1343 ـ 1356). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- حیدری، اصغر (1387). حزب خلق مسلمان ایران از ظهور تا سقوط. تهران: کیهان.
- دوانی، علی (1360). نهضت روحانیون ایران. تهران: مؤسسه خیریه و فرهنگی امام رضا (ع).
- روحانی، سید حمید (1381). نهضت امام خمینی. تهران: مؤسسه چاپ و نشر عروج، چاپ 5.
- روحانی، سید حمید (1388). نهضت امام خمینی. تهران: چاپ و نشر عروج، چاپ 17.
- صابری همدانی، احمد (1391). الهدایة الی من له الولایة. تقریر ابحاث آیت‌الله محمدرضا الگلپایگانی، قم: دارالقرآن الکریم.
- عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۶۷). انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن. تهران: کتاب سیاسی.
- گرجی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). تاریخ فقه و فقها. تهران: سمت.
- گلپایگانی، سید محمدرضا (1372). مجمع المسائل. قم: دارالقرآن، چاپ 4.
- مدنی، سید‌ جلال‌الدین (1386). تاریخ سیاسی معاصر ایران. قم: انتشارات اسلامی، چاپ 14.
- مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (1365). رساله توضیح المسائل. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ 51.
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی (1374). اسناد انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ 2.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات (1388). حضرت آیت‌الله‌العظمی سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی به روایت اسناد ساواک، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. (3 جلدی)
- مرکز بررسی اسناد تاریخی (1378). قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی (1380). مدرسه فیضیه به روایت اسناد ساواک. تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- مقدس نجفی، محمدهادی (1387). تقریرات الحدود و التعزیرات لأبحاث آیت‌الله محمدرضا الگلپایگانی. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.