اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

نظریه هویت اجتماعی و بازنمایی بسترهای انتزاعی وفاق ملی در چهارچوب گفتمان انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مسئول تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، قم، ایران
10.22034/jpti.2025.529914.1438
چکیده
وفاق ملی از مهم‌ترین شرایط ضروری برای بسیج و سامان‌دهی منابع نرم‌افزاری و سخت‌افزاری یک کشور در مسیر تعالی و پیشرفت محسوب می‌شود. بااین‌حال، طرح وفاق ملی تنها زمانی می‌تواند از سطح یک آرمان یا شعار تبلیغاتی فراتر رود و به یک جنبش واقعی با دستاوردهای ملموس بدل شود که پیش‌نیازها و بسترهای تحقق آن به‌درستی شناسایی و فراهم شود .مقالة حاضر با هدف عملیاتی‌سازی طرح آرمانی وفاق ملی، به شیوه‌ای تحلیلی و با رویکردی جامعه‌شناختی- روان‌شناختی، به بررسی حلقه‌های واسط میان مطلوب‌نمایی‌های انتزاعی و مراحل اجرایی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت‌یابی مبتنی بر «اجماع‌سازی گفتمانی» از مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز برای دستیابی به وفاق ملی است؛ چراکه توافق بر مسائل سطحی و روبنایی، بدون شکل‌گیری بنیان‌های مشترک هویتی -که گاه ممکن است متفاوت یا حتی متضاد باشند- در عمل دست‌نیافتنی خواهد بود. با توجه به تداوم دوران گذار کشور از هویت سنتی به‌سوی شکل‌گیری هویت جدید - در تقاطع سه‌راهی هویت ایرانی، اسلامی و مدرن - و سردرگمی‌های ناشی از آن، نظریه هویت اجتماعیِ هنری تاجفل را برای تبیین فرایند «صورت‌بندی خود و دیگری» به‌عنوان عاملی مؤثر بر وضعیت وفاق ملی برگزیدیم. بر پایه این نظریه، درمی‌یابیم که نهادینه‌سازی هویت‌یابی اجتماعی، هویت‌یابی مبتنی بر اختیار، افزایش سرمایة اجتماعی، گسترش دایره شمول «ما» در تقابل با «دیگری»، ایجاد تعادل میان سه‌گانه‌های هویتی، غیریت‌سازی معقول، و هویت‌یابی مبتنی بر اصول، از جمله الزامات فرایند هویت‌یابی اجتماعی معطوف به تحقق وفاق ملی در ایران هستند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Theory of Social Identity and the Representation of Abstract Contexts of National Unity within the Framework of the Discourse of the Islamic Revolution

نویسنده English

Mohammad Ali Sadr Shirazi
Responsible for Oral History at the Qom Islamic Revolution Documents Center, Qom, Iran.
چکیده English

National consensus is one of the most important requirements for directing a country›s software and hardware resources towards its excellence. The national consensus project as an ideal, and its prescription in various propaganda formats, will then take a concrete step towards tangible achievements, provided that the prerequisites and necessary conditions for achieving it are considered. With the aim of bringing the national consensus project closer to the practical stage, this article examines the intermediate links between abstract ideals and operational stages using an analytical method and a sociological-psychological approach. The findings show that identification focused on «discursive consensus-building» is one of the most important components that create the basis for achieving national consensus; Because achieving consensus on superstructural issues is impossible when different and sometimes contradictory identity foundations have matured. Considering the country›s ongoing transition from traditional identity to a new identity at the crossroads of Iranian, Islamic, and modern identity, and the existing confusions, we chose Hanri Tajfel›s theory of social identity to explain the process of forming the self and the other as an influential factor in the state of national consensus. Based on this theory, we found that institutionalization of social identification, identification based on choice, increasing social capital, expanding the inclusion of «we» in the classification of self and other, balance in the triple path of identity, reasonable othering, and identification based on principles are among the necessities of the social identification process aimed at national unity in Iran.

کلیدواژه‌ها English

National consensus
identity
Iranian-Islamic identity
social identity theory
Islamic revolution
- امام خمینی، سید روح‌الله (1378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- بازرگان، مهدی (1377). آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء. تهران: انتشارات رسا.
- بازرگان، مهدی (1350). مدافعات. تهران: نشر مدرس.
- براتعلی پور، مهدی (1387). تکثرگرایی روندی و وفاق ملی در جمهوری اسلامی ایران. پژوهشنامه متین، 11(42)،47-70. dor:20.1001.1.24236462.1388.11.42.3.5      
- پوررستمی، حامد (1399). نظریة سرمایة اجتماعی «امامت‌محور» با تکیه بر آموزه‌های شیعه. فصلنامه مدیریت سرمایه اجتماعی، 7 (3)، 296-273.
doi.org/10.22059/jscm.2020.291882.1931
- تاجیک، محمدرضا (1377). غیریت، هویت و انقلاب، شکل‌گیری گفتمان انقلابی در ایران. فصلنامه متین، 1(1)، 83- 105. dor:20.1001.1.24236462.1377.1.1.3.9
- جمالزاده، سیدمحمدعلی (1345). خلقیات ما ایرانیان، آلمان: نوید.
- چلبی، مسعود (1372). وفاق اجتماعی. فصلنامه نامه علوم اجتماعی، 3 (6)، 15- 28.
 http://noo.rs/e5zCU
- چنکینز، ریچارد ( 1381) . هویت اجتماعی. ترجمه تورج یار محمدی، تهران: نشر شیرازه.
- حیدری خراجی، مهدی(1392) وفاق نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران: مطالعه موردی نخبگان درون حاکمیت. رساله دکتری، قابل بازیابی از گنج، پایگاه اطلاعات علمی ایران(ایرانداک) شماره 7742542e3ccbc8b7c6085654e2cd96d6
- خبرگزاری مهر (25/7/1398). سردار سلیمانی محبوبترین چهره‌ سیاسی ایران شد. کد خبر 4749170. قابل دسترسی در: https://www.mehrnews.com/news/4749170/
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (8/6/1378) . بیانات در اجتماع مردم قائن. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=4214
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (26/1/1379). بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران‌. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3002
- دهقانی، حسین (1381). هویت قومی و وفاق ملی. فصلنامه آموزش علوم اجتماعی، 20-21 (6)،36- 41. http://noo.rs/PgdRS
- دوورژه، موریس (1372). جامعه‌شناسی سیاسی. ترجمه ابوالفضل قاضی، تهران: دانشگاه تهران.
- دهخدا، علی‌اکبر (1399). لغتنامه. مؤسسه لغتنامه دهخدا و مرکز بین المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران، نسخه اینترنتی.
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%82
- شیخاوندی، داور، چلبی مسعود، زیباکلام، صادق، احمدی، حمید، حافظ‌نیا، محمدرضا و مقصودی، مجتبی (1378). میزگرد: پیرامون «همبستگی ملی و وفاق اجتماعی». فصلنامه مطالعات ملی، 1(1)،13-58. dor: 20.1001.1.1735059.1378.1.1.1.6
- صدرشیرازی، محمدعلی (1388). دولت موقت. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- صدرشیرازی، محمدعلی (1402). چیستی و راهبرد‌های تحقق تمدن نوین اسلامی در آثار متفکران ایرانی بعد از انقلاب. رساله دکتری، تهران: پژوهشکده انقلاب اسلامی و امام خمینی.
- عزیزی، مرتضی و پیرانی، شهره (1401). شهید سلیمانی؛ اسطورة ملی مؤثر بر وفاق ملی. نشریه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 11(1)،261- 289.
 https://www.roir.ir/article_150505.html
- غرایاق زندی، داوود (1382). در جایگزینی گفتمان وفاق ملی بجای امنیت ملی؛ احزاب و قوم‌گرایی. فصلنامه علمی راهبرد، 11(3)،167-182.
 dor:20.1001.1.10283102.1382.11.3.7.7
- فضائلی، مهدی (26/6/1403). وفاق امر مثبتی است، اما باید از آن صیانت کرد. کد خبر: 1251658. https://www.javanonline.ir/005Fc2
- قاسمی، علی اصغر و ابراهیم آبادی، غلامرضا (1390). نسبت هویت ملی و وحدت ملی در ایران. فصلنامه راهبرد، 2(20)،107- 138. dor:20.1001.1.10283102.1390.20.2.3.0
- کاتم، مارتا و دیگران (1386). مقدمه‌ای بر روانشناسی سیاسی. ترجمه سید کمال خرازی و جواد علاقمندراد، تهران: نشر دانشگاهی.
- کایون برنو ای (1393). شناخت رفتار درمانگری یکپارچه شده باذهن آگاهی. ترجمه محمد خدایاری‌فرد، کوروش محمدی حاصل و مریم دیده‌دار، تهران: دانشگاه تهران.
- کریمی، علی (1378). سخن سردبیر. فصلنامه مطالعات ملی، 1(2و3)، 7-9.
dor:20.1001.1.1735059.1378.1.2.3.17.4.6
- کشاورزشکری، عباس (1378). وفاق اجتماعی، فرهنگ سیاسی و مشروعیت سیاسی. فصلنامه مطالعات ملی، 1(2)، 93-111. dor:20.1001.1.1735059.1378.1.2.3.3..6
- کلینی، محمدبن ‌یعقوب (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص. تهران: نشر نی.
- معین، محمد (1386). فرهنگ معین. تهران: نشر زرین.
- میرمحمدی، داود. (1381). رهیافت نظری تحلیل رقابت سیاسی و وفاق اجتماعی در ایران. مطالعات ملی، 3  (9)، 71- 100. http://noo.rs/mw3zz
- نظری، علی‌اشرف (1391). احساس تعلق هویتی و نقش آن در شکل‌گیری تصورات قالبی در پیشداوری. فصلنامه مطالعات ملی، 13(1)، 59- 86.http://noo.rs/fycEB
- هاوتن، دیوید پاتریک (1393). روانشناسی سیاسی؛ موقعیتها، افراد و مصادیق. ترجمه علی‌اشرف نظری و شهرزاد مفتوح، تهران: انتشارات قومس.
- Arefi, M. (2003). Revisiting the Los Angeles Neighborhood Initiative (LANI) - lessons for planners. Journal of Planning Education and Research, 22(4), 384-399.
doi.org/10.1177/0739456X03022004005
 -Jenkins, R. (1996). Social Identity. London: Roatledge.
-Lawer, S. (2008). Identity: Sociological Perspectives. Cambridge: Policy Press.
-Turnur, J. (1998). The Structure of Sociological Theory. USA, Wadsworth Publishing Company.