اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

وفاق در مفاهیم و اجماع در راهبرد؛ پیشران کنش سیاست خارجی موفق (مورد مطالعه: مفهوم استکبارستیزی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
سیاست خارجی ضد استکباری ایران همواره در طیفی از موافقین و مخالفین مطرح بوده است، چنانچه برخی آن را هسته اصلی گفتمان سیاست خارجی ایران دانسته و در نقطه مقابل، عده‌ای نیز این اصل را عامل بازدارنده و هزینه‌زا در کنش سیاست خارجی کشور عنوان می‌کنند. ازاین‌رو هیچ‌گاه شاهد نوعی وفاق در پنداشت مفهومی از این مفهوم در بین نخبگان نبوده‌ایم که طبعاً این پراکندگی باعث تشویش در راهبرد در حوزة کنش سیاست خارجی ‌ شده است. در این تحقیق با کاربست روش تحلیل سوات و بر پایه رهیافت سازه‌انگاری به دنبال ارائه پاسخ به این پرسش هستیم که تکثر مفهومی و یا به‌عبارت‌دیگر، ابهام مفهومی در مفهوم سیاست خارجی ضد استکباری چگونه کنش سیاست خارجی ایران را در دوره جدید از ترتیبات منطقه‌ای تحت تأثیر قرار داده است؟ یافته تحقیق بر آن دلالت دارد که به دلیل بازگشت منطق رئالیسم بر روابط بین‌الملل و نیز کاهش تصلب اصول بنیادین نظم پساجنگ جهانی دوم، اتکا به اصول هنجاری و غیریت‌ساز با نظم موجود بدون ارائه خوانش جدید از این مفاهیم هنجاری نمی‌تواند سیاست خارجی ایران را از ابهام موجود خارج کرده که این عامل می‌تواند منجر به افزایش سطح هزینه‌های کنش سیاست خارجی کشور شود. ازاین‌رو ضروری است با بازتعریف مفهومی و همچنین با بازطراحی در تاکتیک‌های اعمال اصل استکبارستیزی آن را به صورتی هوشمندانه در سیاست خارجی اعمال کرد که مانع از تزاید بحران‌ها و فشارها بر کشور شود و زمینة بهره‌مندی از فرصت‌های سطح نظام را برای کمک به توسعه در داخل فراهم آید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Unity in Concepts and Consensus in Strategy: A Driver for Successful Foreign Policy Action (Case Study: The Concept of Opposing Arrogance)

نویسنده English

Mohammad Mahmoudi- Kia
Assistant Professor, Department of Political Thought in Islam, Imam Khomeini (PBUH) and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran.
چکیده English

Iran›s anti-arrogance foreign policy has always been discussed within a spectrum of supporters and opponents. Some regard it as the core of Iran›s foreign policy discourse, while others view it as a deterrent and cost-incurring factor in the country’s foreign policy actions. Therefore, we have never witnessed a consensus on the conceptual understanding of this principle among elites, which naturally has led to confusion in the strategy of foreign policy action. This research, using the SWOT analysis method and based on the constructivist approach, seeks to answer the question: How has the conceptual multiplicity, or in other words, the conceptual ambiguity of the anti-arrogance foreign policy concept, influenced Iran’s foreign policy actions in the new era, particularly in relation to regional arrangements? The findings of the research suggest that due to the return of realist logic in international relations and the decrease in the rigidity of the foundational principles of the post-World War II order, relying on normative and othering principles without offering a new interpretation of these normative concepts cannot free Iran’s foreign policy from the existing ambiguity. This factor can lead to an increase in the costs of the country’s foreign policy actions. Therefore, it is necessary to redefine the concept and redesign the tactics of applying the principle of anti-arrogance in a way that can be intelligently implemented in foreign policy, preventing the exacerbation of crises and pressures on the country, and creating an opportunity to leverage systemic-level opportunities for supporting internal development.

کلیدواژه‌ها English

Foreign policy
Principle of anti-arrogance
Conceptual consensus
Middle East
- آقاجانی، مصطفی (1396). مؤلفه‌های الگو بخشی انقلاب اسلامی نسبت به کشورهای جهان مبتنی بر دیدگاه رهبر معظم انقلاب. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 6(4)،27-52.
 https://www.roir.ir/article_63420.html
- آقایی، سید داوود (1385). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ ساله با نگاهی به جایگاه جامعه اروپایی در این سیاست. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 73 (0)،1-34. https://jflps.ut.ac.ir/article_25161.html
- ابوالفضلی، حسین و ستوده، محمد (1398). واکاوی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر همگرایی کشورهای اسلامی (با تأکید بر ظرفیت‌های انقلاب اسلامی). نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی،11 (4)، 403- 422. https://ensani.ir/fa/article/420915
- احمدی، اسماعیل (1399). ایجاد جبهه ضد استکباری با حضور حداکثری دولت‌های منطقه غرب آسیا. محیط‌شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران، (4)4، پیاپی13،9-52.
 https://jse.sndu.ac.ir/article_2149.html
- ازغندی، علیرضا (1384). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات قومس.
- ازغندی، علیرضا و سرمدی، حمید (1395). جنگ تحمیلی و تأثیر آن بر تغییر گفتمان سیاست خارجی ایران (از آرمان‌گرایی دهه اول به عمل‌گرایی منفعت‌محور دهه دوم انقلاب اسلامی). ماهنامه پژوهش ملل، 1(10)، 1-16.
 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129016
- اطهری، سید اسدالله و رضا پور، مسعود (1394). نقش اسرائیل در روابط ایران و اتحادیه اروپا. مطالعات منافع ملی، 1(2)، 15-31.
 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1766786
- افتخاری، اصغر و فیروزکوهی، مهدی (1397). اعتباربخشی علمی به الگوی طراز عمق‌بخشی خارجی انقلاب اسلامی. آفاق امنیت، 11(39)، 5- 37.
 https://ps.ihu.ac.ir/?_action=press
- اکبری، مریم و نادری، مهدی (1398). لایه‌های فکری و نمودهای اجتماعی چالش سکولاریسم با اسلام تمدن‌گرا در جمهوری اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 2(1)،29-47.
10.30510/psi.2019.108388 https://doi.org/
- اکبری، مرتضی و رضایی، فریدون (1393). واکاوی بازدارنده‌های تکوین امت واحده اسلامی در اندیشه امام خمینی. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 4(2)،235-257.
doi.org/10.22059/jstmt.2014.58424
- اکرمی‌نیا، محمد (1401). ویژگی‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران دفاع مقدس. مطالعات دفاع مقدس، 8(1)، 9- 34. https://hds.sndu.ac.ir/article_1805.html
- امیدی، علی و قلمکاری، آرمین (1398). تحلیل رابطه سیاست خارجی و توسعه اقتصادی: مقایسه دولت‌های خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی (1396-1376). رهیافت انقلاب اسلامی، 13 (46)، 47- 72. https://www.rahyaftjournal.ir/article_89629.html
- باقری دولت‌آبادی، علی (1400). مقایسه دیدگاه‌های بنی‌صدر و شهید رجایی در سیاست خارجی بر اساس نظریه نقش. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 10 (1)،157-176.
 https://www.roir.ir/article_138292.html
- باقری دولت‌آبادی، علی و ابراهیمی، حسین (1395). توسعه محوری در دولت سازندگی و الزامات آن برای سیاست خارجی. دولت پژوهی، 2 (6)، 133- 173.
 doi.org/10.22054/tssq.2016.4757
- بنی‌هاشمی، سید علی، حیدر پور، ماشاءالله و کیانی، داود (1401). مؤلفه‌های تأثیرگذار در رویکرد تقابل آمیز میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات‌متحده آمریکا. پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 12 (3) 249-276.doi.org/10.22034/irr.2022.369010.2293
- تلاشان، حسن و نصر دهریزی، الماس (1393). تأثیر انقلاب اسلامی ایران در بیداری اسلامی تونس. فصلنامه سیاست، 44 (4)، 743- 762. doi.org/ 10.22059/jpq.2014.53793
-  جمشیدی، محمد و نورعلی‌وند، یاسر (1402). همسایگی و همگرایی: سیاست خارجی دولت دکتر رئیسی. فصلنامه مطالعات راهبردی، 26 (4)، پیاپی 102، 7- 28.
10.22034/ssq.2024.192302 https://doi.org/
- چرامی، فروغ، رئیسی، لیلا و جلالی، محمود (1399). بررسی علل و ریشه‌های مصادره اموال و دارائی‌های ایران و جایگاه آن در نظام حقوقی ایران و حقوق بین‌الملل. رهیافت انقلاب اسلامی، 14 (52)، 143- 162.dor: 20.1001.1.20083777.1399.14.52.8.8
- چهرآزاد، سعید (1399). برسازه‌گرایی، مدرنیته غربی و سیاست خارجی زمانه هاشمی رفسنجانی. راهبرد سیاسی، 4(14)، 105- 117. 10.29252/JPS.4.14.105https://doi.org/
- حجازی، سید محمدکاظم و رحیمی (روشن) حسن (1396). انطباق‌پذیری سیاست خارجی دولت‌های پس از دفاع مقدس با اصول و ارزش‌های انقلاب اسلامی (با تأکید بر اصول استکبارستیزی، همگرایی اسلامی و منزلت‌گرایی). پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 6 (2)، 153-173. https://www.roir.ir/article_62940.html
- حسن بیگی، ابراهیم و رئیسی دهکردی، اردشیر (1394). مقوم‌های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر الهام‌بخشی. امنیت ملی، 5(15)، 133- 164.
https://ns.sndu.ac.ir/article_612.html
- حسین‌آبادی، محسن، ناصر پور، حجت‌الله و حاتمی، حمیدرضا (1394). شناسایی ابعاد، پیامدها و عوامل تأثیرگذار بر پدیده وحدت در حفظ نظام با تأکید بر دیدگاه امام خمینی. امنیت ملی، 5 (17)، 73- 106. https://ns.sndu.ac.ir/article_689.html
- خواجه سروی، غلامرضا و رحمتی، مریم (1392). انقلاب اسلامی ایران و گفتمان سیاسی شیعه در لبنان. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 2(3)، 125- 146.
https://www.roir.ir/article_63287.html
- دهشیری، محمدرضا (1380). چرخه آرمان‌گرایی و واقع‌گرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. سیاست خارجی، 15 (2)، 369- 397.
 https://www.sid.ir/paper/433914/fa
- دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1386). گفتمان اصول‌گرایی عدالت‌محور در سیاست خارجی دولت احمدی‌نژاد. دانش سیاسی، 3 (1)، پیاپی 5، 67- 98.
 doi.org / 10.30497/pk.2007.52
- رضایی، علیرضا (1400). سیاست خارجی مطلوب دولت ابراهیم رئیسی؛ الگوی نظم عدالت‌محور مبتنی بر استراتژی موازنه نرم. راهبرد سیاسی، 5 (17)،23-45.
 https://www.rahbordsyasi.ir/article_139124.html
- رضائی، علیرضا و ترابی، قاسم (1392). سیاست خارجی دولت حسن روحانی، تعامل سازنده در چهارچوب دولت توسعه‌گرا. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 5 (15)، 131- 161.
https://ensani.ir/fa/article/476739
- روشن، امیر و علی میرزائی، عاطفه (1396). تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ تحمیلی بر اساس نظریه انتقادی روابط بین‌الملل. دولت پژوهی ایران معاصر، 3 (2)، 45-69. https://irsj.ihu.ac.ir/article_204703.html
- سلیمانی، رضا (1401). تحلیل گفتمانی سیاست خارجی دولت سیزدهم. فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، 12 (44)، 10- 38.
 doi.org /10.22034/sspp.2022.699876
- صفوی، یحیی و ابراهیمی کیاپی، هادی (1394). بررسی نسبت گفتمانی میان بیداری اسلامی (انقلاب‌های تونس و مصر) با انقلاب اسلامی ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، 12 (40)، 145- 164.
https://ensani.ir/fa/article/365376
- عباسی، مجید و سیفی، یوسف (1391). بازتاب‌های انگارهای انقلاب اسلامی ایران بر بیداری اسلامی در خاورمیانه. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 1(3)،161-184.
https://www.roir.ir/article_63357.html
- فیضی، فاضل (1399). تبیین هویتی از ساختار تخاصم در روابط ایالات‌متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران. مطالعات روابط بین‌الملل، 52،48-121.
dor:20.1001.1.24234974.1399.13.4.3.9
- قاسمی، بهزاد (1397). ارزیابی تأثیر فرهنگ شهادت‌طلبی انقلاب اسلامی ایران در جهان اسلام و عرصه بین‌الملل. مطالعات سیاسی جهان اسلام، 7 (4)،91-113.
 https://psiw.journals.ikiu.ac.ir/article_1651.html
- قاسمی، بهزاد (1400). تحلیل تجارب موفق در حوزه حکمرانی مردم پایه: استکبارستیزی ملت ایران از پیروزی تا گام دوم انقلاب اسلامی. حکمرانی متعالی، 2 (4)، پیاپی 8، 47-67.
 https://hm.sndu.ac.ir/article_1990.html
- قائمی، محمدعلی و توکلی، یعقوب (1398). بازتاب گفتمان انقلاب اسلامی در آمریکای جنوبی. مطالعات انقلاب اسلامی، 16(57)، 21-36.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1566247
- قدیری، حسین (1400). امنیت ملی و ارتباط آن با وجوب استکبارستیزی در اسلام (با تمرکز بر امنیت اقتصادی). اقتصاد ایران و امنیت اقتصادی، 1 (4)،1-39.
 dor: 20.1001.1.27831213.1400.1.4.1.0
- قربانی شیخ‌نشین، ارسلان و ابراهیمی، محمد (1401). تأثیر نگاه هستی شناختی به امنیت بر عمق استراتژیک ایران. علوم سیاسی، 25 (99)، 37- 64.
 10.22081/psq.2023.74108/ https://doi.org
-  کریمی فرد، حسین (1403). تبیین سیاست خارجی ایران در پرتوی نقش متغیرهای جامعه، دولت و نظام بین‌الملل. مطالعات بین‌المللی، 20(4)، پیاپی 80، 68-51.
10.22034/isj.2023.394964.1996 https//:doi.org/
-کریمی فرد، حسین (1398). سیاست تنش‌زدایی روحانی در قبال آمریکا؛ اهداف و موانع. سیاست، 49 (1)، 224-205. doi.org/ 10.22059/jpq.2019.230796.1007038
- محمد نیا، مهدی (1393). سازه‌انگاری کلی‌گرا؛ رهیافتی جامع برای توضیح رفتار سیاست خارجی ایران. جستارهای سیاسی معاصر، 5 (11)، 135- 158.
https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_1198.html
-محمدیان، رضا و تفضلی، حسین (1401). واکاوی رابطه سیاست خارجی و توسعه سیاسی در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی و تأثیرات آن بر نظام بین‌الملل. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5 (6)، 90- 102.doi.org/ 10.30510/psi.2022.267294.1453
- محمودی کیا، محمد (1397). منطق و جهان‌نگرش سیاست خارجی دولت روحانی. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 10 (34)، 151-178.
https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/607139?jid=607139
- مشیرزاده، حمیرا و مسعودی، حیدر علی (1388). هویت و حوزه‌های مفهومی روابط بین‌الملل. سیاست، 39 (4)، 251- 269. https://jpq.ut.ac.ir/article_20230.html
-معصوم زاده، روح‌الله و دهقان، محمدحسن (1402). بررسی رفتار کشورهای عربی منطقه غرب آسیا با رژیم صهیونیستی. محیط‌شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران، 7 (2)، پیاپی 23، 143- 172. dor:  20.1001.1.28212673.1402.7.2.5.6
- معین‌الدینی، جواد و انتظار المهدی، مصطفی (1388). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران ریاست‌جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی. دانشنامه، 2(3)، 189-216. https://www.noormags.ir/view/fa/keyword
- ملی جی، علی‌اصغر، بخشایش اردستانی، احمد، اشرفی، اکبر و توحید فام، محمد (1402). پیشگیری از وقوع بحران‌های مرزی و جنگ مبتنی بر رویکرد مدیریتی مقام معظم رهبری (بازه زمانی 1401-1368). مدیریت و پژوهش‌های دفاعی، 22(101)، پیاپی 3، 41- 75.
20.1001.1.20086121.1402.22.101.2.6 :doi.org
-  منصوری مقدم، جهانشیر و اسمعیلی، علی (1390). تحلیلی بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد از منظر مدل پیوستگی جیمز روزنا. سیاست، 41 (1)، 283- 300. https://jpq.ut.ac.ir/article_29734.html
- موسوی، سید محمد (1401). فرهنگ راهبردی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ منابع و تأثیرات. مطالعات فرهنگ دیپلماسی، 1 (3)، 1- 53.
 http://www.sjcds.ir/article_168426.html
- میرفخرائی، سید حسن (1393). سیاست خارجی دولت موقت: از عدم تعهد تا اصل نه شرقی ـ نه غربی. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 3 (8)، 61- 81.
https://qpss.atu.ac.ir/article_151.html
- نبوی، سید مرتضی (1383). بازخوانشی از دیپلماسی ایران در جمهوری دوم؛ سیاست خارجی ایران در دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی. راهبرد، 12(4)، پیاپی 34، 159-169.
20.1001.1.10283102.1383.12.4.8.7dor:
- نوری، علیرضا (1400). اوراسیاگرایی نوین در سیاست خارجی ایران دوره حسن روحانی. پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل، 10 (1) 1، 357- 388.
doi.org/10.22067/irlip.2021.68632.1025
- وقوفی، امید (1398). چهارچوب مفهومی آینده‌پژوهی صدور فرهنگی انقلاب اسلامی در جهان اسلام. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 9(33)، 61- 87.
doi.org/ 10.22084/rjir.2020.19856.2856
- هژیر سرور، حسین و دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1401). مقایسه سیاست خارجی دولت‌های احمدی‌نژاد و روحانی بر اساس نظریه واقع‌گرایی نئوکلاسیک. سیاست خارجی، 36 (3)، پیاپی 143، 95- 118.http://fp.ipisjournals.ir/article_701438.html
- یزدان‌فام، محمود (1392). سیاست خارجی ترامپ و جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی، 19(74)، 139-164. 20.1001.1.17350727.1395.19.74.6.9 dor:
 
- Katzenstein, Peter J. (1996). The Culture of National Security: Norms and Identity in World Politics, New York, Columbia University Press
- March JG, Olsen JP.(1998). The Institutional Dynamics of International Political Orders. International Organization,52(4):943-969.
 https://doi.org/10.1162/002081898550699
- Price, R., & Reus - Smit, C. (1998). Dangerous Liaisons? Critical International Theory & Constructivism. European Journal of International Relations, 4(3), 259-294.
 https://doi.org/10.1177/1354066198004003001
-Reus-Smit, C. (2001). Constructivism. Theories of International Relations, Burchill Scott and Andrew Linklater (eds.), New York, Palgrave.