جریان فکری سیاسی اسلام‌گرا در انقلاب اسلامی؛ از اتحاد تا انشعاب

مرادی بهمئی, علی

doi:10.22034/jpti.2025.524795.1431

جریان فکری سیاسی اسلام‌گرا در انقلاب اسلامی؛ از اتحاد تا انشعاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

علی مرادی بهمئی

استادیار علوم سیاسی دانشگاه امام حسین(ع)، تهران، ایران.

10.22034/jpti.2025.524795.1431

چکیده

جریان اسلام‌گرا ازجمله جریان‌های فکری سیاسی معاصر ایران است که در تمام تحولات اجتماعی سیاسی نقش محوری داشته و توانسته در رقابت با دیگر جریان‌های سیاسی در فرایند پیروزی انقلاب اسلامی نقش هژمونیک پیدا کند و نظام سیاسی موردنظر خود را مستقر نماید. سؤال اصلی این مقاله آن است که جریان فکری سیاسی اسلام‌گرا در انقلاب اسلامی چه فرایند تحولی را پشت سر گذاشته است و چگونه از انسجام به انشعاب رسیده است؟ برای نیل به این منظور جریان‌شناسی سیاسی به‌منظور شاکله شناسی جریان اسلام‌گرا مورداستفاده قرارگرفته و در آن ایدئولوژی، رهبران و تحولات این جریان موردبررسی قرار می‌گیرد. رویکرد این پژوهش کیفی است که در آن از روش جریان‌شناسی استفاده می‌شود. گردآوری اطلاعات با استفاده از مطالعات اسنادی و مطالعات اکتشافی از کتب و اسناد تاریخی و به روش استقرایی است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در دوران پس از انقلاب تا سال 1360 جریان اسلام‌گرا در رقابت برون گروهی با جریان‌های لیبرال و سوسیالیست، اختلافات بـیـن خـود را کنار گذاشته و به‌صورت منسجم درصحنه حضور پیدا کرد؛ ولی از اواسط دهة شصت اختلافات درون این جریان سرباز می‌کند و انواع انشعابات آغاز می‌شود و تاکنون ادامه دارد.

کلیدواژه‌ها

جریان‌شناسی

جریان اسلام‌گرا

حزب جمهوری اسلامی

انقلاب اسلامی

موضوعات

اندیشه سیاسی در اسلام

عنوان مقاله English

The Islamist Political-Intellectual Current in the Islamic Revolution: From Unity to Schism

نویسنده English

ali Moradi Behmaei

Assistant Professor of Political Science, Imam Hossein University, Tehran, Iran.

چکیده English

The Islamist current is one of the contemporary political intellectual currents of Iran, which has played a central role in all social and political developments and has been able to find a hegemonic role in the competition with other political currents in the process of the victory of the Islamic Revolution and establish its desired political system. The main question of this article is that what kind of transformation process has the Islamist political thought process gone through in the Islamic Revolution and how did it go from unity to branching? In order to achieve this purpose, political currentism is used for the structural analysis of the Islamist current, and the ideology, leaders and developments of this current are examined. The approach of this research is qualitative in which flowology method is used. Collecting information using documentary studies and exploratory studies from historical books and documents and inductive method. The results of the research show that in the period after the revolution until 1360, the Islamist current in the out-group competition with the liberal and socialist currents put aside the differences between themselves and appeared on the scene in a coherent manner, but since the mid-60s, the differences within this current have disappeared and All kinds of branches begin and continue until now.

کلیدواژه‌ها English

Streamology

Islamist current

Islamic Republic Party

Islamic Revolution

- احمدی حاجی‌کلایی، حمید (1387). جریان‌شناسی چپ در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

- اسماعیلی، خیرالله (1386). حزب جمهوری اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

- الوانی، سید مهدی و شریف‌زاده، فتاح (1390). فرایند خط‌مشی گذاری عمومی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ هشتم.

- امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. (22 جلدی)

- امینی، پرویز (1389). جامعه‌شناسی 22 خرداد دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در آیینه واقعیت. تهران: نشر ساقی.

- برزین، سعید (1377). جناح‌بندی سیاسی در ایران از دهه 1360 تا دوم خرداد 1376. تهران: نشر مرکز.

- جعفریان، رسول (1391). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران 1320 تا 1357. تهران: خانه کتاب.

- حسینی زاده، محمدعلی (1389). اسلام سیاسی در ایران. قم: دانشگاه مفید.

- خرمشاد، محمدباقر و سرپرست سادات، سید ابراهیم (1392). جریان‌شناسی سیاسی به‌مثابه روش. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5 (2)، 61-90.

https://doi.org/10.7508/isih.2014.18.004

- خرمشاد، محمدباقر و کلانتر مهرجردی، علیرضا (1396). تبیین گفتمانی از الگوی هویت ملی جریان اسلام‌گرایی (پیش و پس از انقلاب اسلامی). فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، 14 (49)، 199- 224. https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-537-fa.html

- خواجه سروی، غلامرضا (1382). رقابت سیاسی و ثبات سیاسی در جمهوری اسلامی ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

- دارابی، علی (1379). سیاستمداران اهل فیضیه، بررسی، نقد، پیشینه و عملکرد جامعه روحانیت مبارز تهران. تهران: انتشارات سیاست.

- دارابی، علی (1388). جریان‌شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

- راستین، توحید و پاک‌نیا، محبوبه (1398). بررسی نقش نمادها در تقویت و ماندگاری جریان اسلام‌گرا در ایران دوره پهلوی؛ تحلیل جامعه‌شناختی. فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، 11 (22)، 147-177. https:// doi.org10.30471/soci.2020.4862.1285

- سعید، بابی (1379). هراس بنیادین؛ اروپا مداری و ظهور اسلام‌گرایی. ترجمه غلامرضا جمشیدی‌ها و موسی عنبری، تهران: دانشگاه تهران.

- علی بیگی، زهرا بیگم و دیگران (1397). نقش جریان اسلام‌گرا در فرایند شکل‎گیری رکن تقنینی (مجلس اول) در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، 15 (53)، 127- 148. https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-875-fa.html

- فرامرز قرا ملکی، احد (1380). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

- فوزی، یحیی (1384). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: انتشارات عروج.

- فوزی، یحیی (1388). اندیشه سیاسی امام خمینی. قم: نشر معارف.

- کاویانی، حمید (1379). پیشگامان اصلاحات: نقش سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران در تحولات سیاسی دهه 70. تهران: روزنامه سلام.

- مرادی‌جو (مرادی بهمئی)، علی‌جان (علی) (1400) .سرمایه‌های فرهنگی و هژمونیک شدن طبقه متوسط سنتی (موردمطالعه: 1360-1357). فصلنامه راهبرد سیاسی، 5 (16)، 237-256.

https://www.rahbordsyasi.ir/article_135792.html

- مظفری، آیت (1390). جریان‌شناسی سیاسی ایران معاصر. قم: زمزم هدایت.

- معنوی، احمد (1386). فضای سیاسی در دهه اول انقلاب. مجله زمانه، 66، 65-69.

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/346600

- معین، محمد (1365). فرهنگ لغت. تهران: انتشارات امیرکبیر.

- منصور نژاد، محمد (1384). متغیرها و شاخصه‌های جریان‌شناسی سیاسی. فصلنامه علوم سیاسی، 8 (30)، 235-254.

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/207839

- مهدی پور، فرشاد (1393).گونه‌شناسی جریان‌شناسی‌های فکری- فرهنگی در ایران معاصر. فصلنامه دین و سیاست فرهنگی، 1(2)، 7-30. https://www.jrcp.ir/article_13025.html

- میر سلیم، مصطفی (1384). جریان‌شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامی. تهران: نشر باز.

- هابرماس، یورگن (1391). نظریه کنش ارتباطی: عقل و عقلانیت جامعه. ترجمه کمال پولادی، تهران: نشر مرکز.