اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

مسئلۀ زن: مقایسۀ دو گفتمان اسلام سیاسی و بنیادگرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیدصادق حقیقت
استاد تمام گروه اندیشه سیاسی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jpti.2025.503116.1398
چکیده
اسلام سیاسی قرائتی از اسلام مبتنی بر ضرورت تشکیل حکومت (بر اساس شریعت) است. به‌عبارت‌دیگر، اسلام سیاسی به مرجعیت دین (و شریعت) در امور سیاسی و اجتماعی اعتقاد دارد. در مقابل اسلام سیاسی، اسلام غیرسیاسی وجود دارد که چنین دغدغه­‌ای ندارد، هرچند به‌نوعی تعامل یا مداخله (نهاد) شریعت در سیاست اعتقاد داشته باشد. از آنجاکه اسلام سیاسی می‌­تواند  قرائت میانه‌رو داشته باشد، می­‌توان بین این اصطلاح و بنیادگرایی تمایز قائل شد. اسلام سیاسی و بنیادگرایی همواره با مسئلۀ زن روبرو بوده است. این مسئله فرع رویارویی این دو جریان با مدرنیته تلقی می‌­شود. بنیادگرایان و تا حدی اسلام­گرایان، نتوانسته­‌اند هم­‌نهادی سازوار از رویارویی سنت و تجدد و به شکل خاص مسئلۀ زن، به دست دهند. برخی اندیشمندان بنیادگرایی‌ دینی را با سه خصیصه معرفی کرده‌­اند: طرحی‌ برای‌ کنترل‌ زنان، رد‌ کثرت‌گرایی و سعی در ادغام دین‌ و سیاست‌. تفاوت اسلام سیاسی و بنیادگرایی در این زمینه آن است که اسلام سیاسی می­‌تواند میانه­‌رو و غیر رادیکال باشد و به درجاتی تجدد را برتابد. در پاسخ به این سؤال که دیدگاه اسلام سیاسی و بنیادگرایی نسبت به نقش و جایگاه زنان چیست و چه تفاوتی بین این دو گفتمان وجود دارد، فرضیه مقاله بر آن است که اسلام سیاسی شیعی، برخلاف بنیادگرایی سنی، سعی دارد نقش زنان در جامعه را برجسته کند؛ و بدین‌جهت، از قرائت­‌هایی که به این برداشت کمک می­‌کنند استقبال می­‌نماید. تلقی این گفتمان نسبت به مسئلۀ زن، تابعی از مسئلۀ رویارویی با گفتمان تجدد است. اسلام سیاسی انقلابی بر مفاهیم ذیل ابتناء دارد: دیگرسازی نسبت به غرب، توسل به ابزارهای سیاسی و نظامی برای رسیدن به منافع ملی تعریف شده، ضدیت با صهیونیسم و کسب قدرت از طریق انقلاب. این نوشتار با ترجیح مبانی زمینه‌گرایانه (نسبت به روش متن‌گرایانه)، درصدد است از اصطلاحات روش و نظریه گفتمان بهره برد.
کلیدواژه‌ها
اسلام سیاسی
بنیادگرایی
نوبنیادگرایی
سلفی گری
شیعه
سنی
مسئلۀ زن

موضوعات

عنوان مقاله English

The Issue of Women: A Comparison of the Discourses of Political Islam and Fundamentalism

نویسنده English

Seyed Sadegh Haghighat
Master Professor in the Department of Political Thought at the Imam Khomeini Research Institute and Islamic Revolution Research Center, Tehran, Iran.
چکیده English

Political Islam is an interpretation of Islam based on the necessity of forming a government (according to Sharia). In other words, Political Islam believes in the authority of religion (and Sharia) in political and social affairs. In contrast to Political Islam, there is non-political Islam, which has no such concerns—though it believes in some kind of interaction or intervention of Sharia in politics.
Since Political Islam can take on a moderate interpretation, it is possible to distinguish between this term and fundamentalism. Both Political Islam and fundamentalism have consistently faced the issue of women. This issue is considered a subset of their confrontation with modernity. Fundamentalists—and to some Islamists—have failed to present a coherent synthesis in the face of tradition and modernity, particularly regarding the issue of women.
Some scholars have characterized religious fundamentalism with three features: a plan for controlling women, rejection of pluralism, and an effort to integrate religion and politics. The difference between Political Islam and fundamentalism in this regard is that Political Islam can be moderate and non-radical and, to some extent, accept aspects of modernity.
In response to the question of what Political Islam and fundamentalism think about the role and status of women—and what differences exist between these two discourses—the hypothesis of this article is that Shiite Political Islam, unlike Sunni fundamentalism, tries to highlight the role of women in society. Therefore, it welcomes interpretations that support this view. The perception of this discourse regarding the issue of women is a function of its confrontation with the discourse of modernity.
Revolutionary Political Islam is based on the following concepts: othering in relation to the West, the use of political and military tools to achieve defined national interests, opposition to Zionism, and the acquisition of power through revolution. This paper, preferring a context-oriented approach (over a text-oriented method), seeks to utilize the terminology of discourse theory and methodology.

کلیدواژه‌ها English

Women rights
Shii
Sunni
fundamentalism
neo-fundamentalism
political Islam
- آجودانی، ماشاءالله (1386). «نقد تجدد خودمان» http://www.mazandnume.com/fullcontent/7397
- اسپوزیتو، جان ال (1393). دائرة‌المعارف جهان اسلام نوین. ترجمه و تحقیق محمد دشتی، مهدی دشتی و حسن طارمی، تهران: انتشارات کنگره کتاب مرجع.
- امام علی(1380). نهج‌البلاغه. ترجمه سید جعفر شهیدی،تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- بهروزلک، غلامرضا (1386). جهانی شدن و اسلام سیاسی در ایران. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- جوادی آملی، عبدالله (1371). زن در آیینه جلال وجمال. تهران: نشر رجاء.
- حقیقت، سیدصادق (1389). مبانی اندیشه سیاسی در اسلام. تهران: انتشارات سمت.
- حسینی­‌زاده، سیدمحمدعلی (1386). اسلام سیاسی در ایران. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
- امام خمینی، سیدروح‌­الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- دهقانی، علیرضا (1402). نگاهی به استدلال­‌های فقهی .کتاب زن و انتخابات. مجله تقریرات، 13.
- روآ، الیویه (1378). تجربه اسلام سیاسی. ترجمه محسن مدیر شانه‌چی و محسن مطعیی امین، قم: انتشارات اسلامی.
- روآ، الیویه (1402). جهل مقدس: زمان دین بدون فرهنگ. ترجمه عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: نشر مروارید.
- رهبر، عباسعلی و مهاجرانی، سید مجید (1388). هستی‌شناسی بنیادگرایی اسلامی در جهان عرب. رهیافت‌های سیاسی و بین المللی، 19، 117-139. https://ensani.ir/fa/article/301725
- السراجی، کریم (2010). الاسس الدینیة للاتجاهات السلفیة. بیروت: دارالسلام.
- سرمد، علی‌ (1991). ‌سیمای ‌یک ‌بنیادگرا. روزنامه مسلم.
- سعید، بابی (1390). هراس بنیادین: اروپامداری و ظهور اسلام‌گرایی. ترجمه غلامرضا جمشیدی و موسی عنبری، دانشگاه تهران.
- السید، رضوان (1383). اسلام سیاسی معاصر در کشاکش هویت و تجدد. ترجمه مجید مرادی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
- شاهین، عمادالدین  (1393). سلفیه. در دائرة‌المعارف جهان نوین اسلام، ترجمه و تحقیق محمد دشتی، مهدی دشتی و حسن طارمی، تهران: انتشارات کنگره کتاب مرجع.
- شرفی، عبدالمجید (1383). اسلام و مدرنیته. ترجمه مهدی مهریزی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- شیرازی (ملاصدرا). محمدبن ابراهیم(1368). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. قم: انتشارات مصطفوی.
- صدوق، محمدبن علی­ (1376). خصال. تهران: انتشارات اسلامیه.
- العروی، عبدالله (1381). اسلام و مدرنیته. ترجمه امیر رضایی، تهران: قصیده‌­سرا.
- عشقی، لیلی (1379). زمانی غیر زمان‌ها. ترجمه احمد نقیب­‌زاده، تهران: مرکز بازاندیشی اسلام و ایران.
- عماره، محمد. (2008). السلف و السلفیة. قاهرة، وزارت اوقاف مصر.
 - فرمانیان، مهدی (1403). سلفیه چه کسانی هستند؟ کانال مُسْلِمْنا  https://eitaa.com/muslimnair
- فوکو، میشل (1377). ایرانی­‌ها چه رؤیایی در سر دارند؟. ترجمه حسین معصومی همدانی، تهران: هرمس.
- فیرحی، داود (1387). مفهوم جنگ و اخلاق نظامی در اسلام شیعی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 38 (1)،
- قطب، سید (1394). ویژگی­‌های ایدئولوژی اسلامی. ترجمه سیدمحمد خامنه‌ای، تهران: انتشارات بعثت.
- قندهاری، محمد و صالحی، طاهره  (1402). اعتبارسنجی «النساء نواقص العقول». آینه پژوهش، 34 (203)،441-391.
doi: 10.22081/jap.2023.75324                               
- کوپر، جان (و دیگران). (1380). اسلام و مدرنیته. ترجمه سودابه کریمی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی.
- مجاهدی، محمدمهدی (6/2/1403). نزدیکی نگاه به حجاب در اسلام و مسیحیت. خبرآنلاین
https://www.khabaronline.ir/news/1899419
- مجلسی، محمدباقر. (1315 ق). بحار الانوار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- محمدی ری‌­شهری، محمد. (1375). میزان الحکمة. قم: دارالحدیث.
- مظفری، محمدحسین (1389). جهاد ابتدایی از دیدگاه شیعه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مفید.
- وکیلی، محمدحسن (7/9/1397). آیا ملاصدرا زنان را حیوان می‌­داند؟    https://mhva.ir/2020/01/18
- هیوود، آندرو (1383). درآمدی بر ایدئولوژی­‌های سیاسی. ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: وزارت امور خارجه، چاپ دوم.
- هاپوود، درک (1380). رشد وگسترش مدرنیته در اسلام و خاورمیانه. اسلام و مدرنیته، تهران: وزارت امورخارجه.
Azzam, A. (2008). Defence of the Muslim Lands. Maktabah Publications https://ebooks.worldofislam.info/ebooks/Jihad/Defence%20of%20Muslim%20Lands.pdf
-Bin-laden, U. (2004/12/16). Audio Types From Bin Laden. in: Open Source Center:
http: www. osc. net/ GMP 20041216000222    
-Bin-laden, U. (2013). The Destruction of the base. (Interview): www.terrorism.com/terrorism/Binladen/transcripy.htm
-Fuller, G.E. (2004). The Future of Political Islam. Foreign Affairs, 81(2), 48-60.   https://doi.org 10.2307/20033083
- Haat, Gerrie ter  and Busuttil. J. J.(2003). The freedom to do God's will: religious fundamentalism and social change.  London and New York.
-Lawrence, B. B. (1989). Defenders of God: The Fundamentalist Revolt against the Modern Age. Harper & Row. http://books.google.com/books/about/Defenders_of_God.html?id=b9UnAAAAYAAJ  
-Manson, H. (2003). 'Fundamentalism' Ancient & Modern. Daedalus, 132(3), ,31-41.
https://www.jstor.org/stable/20027856
-Zeidan, D.  (2001). The Islamic Fundamentalist Veiw of Life as a Perennial Battle. Middle East Review of International Affairs, 5(4), 26-53. https://ciaotest.cc.columbia.edu/olj/meria/zed01_01.pdf