اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

نقش زن در خرده گفتمان های مذهبی پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباس کشاورز شکری 1
قدسی علیزاده سیلاب 2
1 استاد گروه علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
10.22034/jpti.2025.501201.1396
چکیده
هدف مقاله حاضر بررسی و مقایسه نقش زن در خرده گفتمان‌های مذهبی پس از انقلاب اسلامی است. امام خمینی‌ با بیان «زنان باید در مقدرات اساسی کشور دخالت کنند» اهمیت نقش زنان را در جامعه را مشخص نمودند. ازآنجاکه زنان نیمی از جامعه هستند و از دامن ایشان مرد به معراج می‌رسد؛ نقش مؤثری در پیشبرد آرمان‌های جامعه اسلامی ایفا می‌نمایند. سؤال اصلی پژوهش حاضر این ‌است که زن در خرده گفتمان‌های مذهبی پس از انقلاب اسلامی از چه جایگاهی برخوردار است؟ جهت پاسخ، از روشِ مقایسه‌ای برای مقایسه خرده گفتمان‌های مذهبی، از نظریۀ تحلیل گفتمان برای مباحث نظری و از شیوۀ تحلیلِ اسنادی برای گردآوری داده‌ها استفاده شده است. یافته‌ها حاکی است‌ پس از انقلاب اسلامی سه خرده گفتمان مذهبی با سه دیدگاه متفاوت نسبت به جایگاه و نقش زنان مشاهده می‌شود. خرده گفتمان مذهبی سنتی رادیکال حصر زن در خانه، شوهرداری و فرزند پروری را شایسته وی می‌داند؛ به‌طور‌کلی مسئولیت زنان را به خانه‌داری تقلیل می‌دهد؛ خرده گفتمان مذهبی احیاگرانه که با توجه به مقتضیات زمان و مکان و با مراجعه به سنت، به باز تعریف جایگاه زنان و حضور سالم و بدون دغدغۀ آن‌ها با حفظ موازین شرعی در اجتماع تأکید دارد؛ درنهایت خرده گفتمان مذهبی روشنفکرانه که با مراجعه به مدرنیته، ضمن مساوی دانستن زن و مرد به لحاظ حقوقی، بیان می‌نماید؛ زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی چیزی از مردان کم ندارند و این امر را می‌توان از آیات و روایات نیز برداشت نمود؛ بدین ترتیب آیات و روایات را طوری تفسیر می‌کنند که تضادی با متون مدرن فمینیستی پیش نیاید.
کلیدواژه‌ها
انقلاب اسلامی
گفتمان اسلام سنتی
گفتمان اسلام متجدد
گفتمان اسلام تجددگرا

موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Women in Religious Sub-Discourses After the Islamic Revolution

نویسندگان English

Abbas Keshavarz Shokri 1
Ghodsi Alizadeh Seylab 2
1 Professor Department of Political Science and Islamic Revolution Studies, Shahed University, Tehran, Iran.
2 PhD in Political Studies of the Islamic Revolution, Shahed University, Tehran, Iran.
چکیده English

The aim of this article is to examine and compare the role of women in religious sub-discourses after the Islamic Revolution. Imam Khomeini, by stating that "women must participate in the fundamental affairs of the country," underscored the importance of women's role in society. Given that women make up half of the population and, as the saying goes, "it is from their nurturing that men ascend to the heavens," they play an influential role in advancing the ideals of an Islamic society.
The main research question is: What is the status of women in the religious sub-discourses that emerged after the Islamic Revolution? To answer this, a comparative method was used to analyze the various sub-discourses, discourse analysis theory was applied for the theoretical framework, and document analysis was used for data collection.
The findings indicate that after the Islamic Revolution, three distinct religious sub-discourses emerged, each with a different perspective on the role and status of women:

Radical Traditionalist Religious Sub-Discourse – This view confines women to the home, emphasizing spousal duties and child-rearing, and generally reduces their responsibilities to housework.
Revivalist Religious Sub-Discourse – This view, while referring to tradition, also considers the context of time and place, and seeks to redefine the role of women, emphasizing their healthy and worry-free presence in society while maintaining religious norms.
Modernist Religious Sub-Discourse – This discourse draws on modernity, asserting legal equality between men and women and claiming that women are not inferior to men in political, social, economic, and cultural spheres. It interprets Islamic texts (Qur’anic verses and hadiths) in ways that avoid contradiction with modern feminist texts.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Revolution
Traditionalist Islamic Discourse
Modernist Islamic Discourse
Reformist Islamic Discourse
 
- استاک، روح‌الله، نوابخش، مهرداد و قاسمی، یارمحمد (1397). جایگاه و هویت زن در جدال گفتمان‌های ایرانی (با تأکید بر گفتمان امام خمینی). فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، 10(35)، 7-22.https://journals.iau.ir/article_540588.html
- الهی خراسانی، علی (1391). نقد پارادایمی رویکرد سنتی به مسئولیت اجتماعی زن مسلمان. حوزه، 29 (163و164)، 161-176. https://jh.isca.ac.ir/article_610.html
- امام خمینی، سید روح‌الله. (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ پنجم.
- امام خمینى، سید روح‏الله (1372). استفتاآت للإمام الخمینی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول. (3 جلدی)
- بشیر، حسن (1385). تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
- تاجیک، محمدرضا (1379). گفتمان و تحلیل گفتمانی. تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان.
- حسینی زاده، سید محمدعلی (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. فصلنامه علوم سیاسی، 7 (28)، 181-212.
 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/105626
- حسینی طهرانی، محمدحسین (1389). رساله نکاحیه کاهش جمعیت ضربه‌ای سهمگین بر پیکر مسلمین. قم: علامه طباطبایی.
- حقیقت، سید صادق (1385). روش‌شناسی در علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.
- حقیقت، سید صادق (1400). تشریح پنج گفتمان دینی. برنامه تلویزیونی سوره با موضوع «نواندیشی دینی، دفاعیه‌ها و اعتراض‌ها».
- خلجی، عباس (1386). ناسازه‌های نظری و ناکامی سیاسی گفتمان اصلاح‌طلبی (84-1376). پایان‌نامه دکتری علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
- خویی، سید ابوالقاسم (1370). التنقیح فی شرح عروۀ الوثقی. تقریر علی غروی تبریزی، قم: نشر الهادی.
- سالار کسرایی، محمد و پوزش شیرازی، علی (1388). نظریه گفتمان لاکلا و موفه ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده‌های سیاسی. فصلنامه سیاست، 39 (3)، 339-360.     https://jpq.ut.ac.ir/article_20194.html
- ستوده، امیررضا (1377). پابه‌پای آفتاب: گفته‌ها و ناگفته‌ها از زندگی امام خمینی. تهران: نشر پنجره.
- سلطانی، سید علی اصغر (1400). قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نشر نی.
- شجاعی، زهرا (1384). گفتگو؛ مجموعه مصاحبه‌های زهرا شجاعی. تهران: سوره مهر.
- شفیعی سروستانی، ابراهیم (1379). جریان‌شناسی دفاع از حقوق زنان در ایران. قم: مؤسسه طاها.
- شیرازی، هانیه (1379). کدام نواندیشی؟ کدام مسئله زنان؟ بازتاب اندیشه، 7، 65-70.
https://ensani.ir/fa/article/90495  
- صانعی، یوسف (1378). برابری قصاص: زن و مرد، مسلمان و غیرمسلمان. قم: فقه الثقلین.
- عبدالوهابی، معصومه، روشنایی، علی، احمدی، امید علی و جمالی آشتیانی، حسین (1400). گفتمان‌های اشتغال زنان مقایسه دیدگاه امام خمینی با دیدگاه دیگر گفتمان‌های رایج. پژوهشنامه متین، 23 (93)، 75- 106.
 doi.org 10.22034/matin.2022.202994.1520 //https:
- عمید زنجانی، عباسعلی (1383). فقه سیاسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- فوزی، یحیی (1387). زنان و حکومت دینی در ایران: بررسی پیامدهای گفتمان انقلاب اسلامی در مورد جایگاه سیاسی ـ اجتماعی زنان در ایران. پژوهشنامه متین، 10 (39)، 47- 61.https:// doi.org 20.1001.1.24236462.1387.10.39.3.2
-کار، مهرانگیز (1376). حقوق سیاسی زنان در ایران. تهران: نشر روشنگران.
-کدیور، محسن (1401). آیا زن در اسلام شهروند درجه دو است؟ کانال شخصی محسن کدیور.
-کوبلی، پاول (1387). نظریه‌های ارتباط. ترجمه احسان شاقاسمی، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-گولد، جولیوس و کولب، ویلیام (1384). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه گروه مترجمان به کوشش محمدجواد زاهدی، تهران: نشر مازیار.
- مجتهدشبستری، محمد (1379). هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: نشر طرح نو.
- مک دانل، دایان (1380). مقدمه‌ای بر نظریه گفتمان. ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: نشر مشکات.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1343). زن یا نیمی از پیکر اجتماع. مکتب تشیع، 11، 161-196.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/295735
- مطهری، مرتضی (1378). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: نشر صدرا.
- ملکیان، مصطفی (1385). مشتاقی و مهجوری: گفتگوهایی در باب فرهنگ و سیاست. تهران: نشر نگاه معاصر.
- نش، کیت (1380). جامعه‌شناسی سیاسی. ترجمه محمدتقی دلفروز، تهران: نشر کویر.
- هوارث، دیوید (1377). نظریۀ گفتمان. ترجمه سید علی‌اصغر سلطانی، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم سیاسی، 1 (2)،156- 183.
https://psq.bou.ac.ir/article_7455.html
-De-Vos. (2003). Discourse theory and the study of ideological (trance) - formation:
analyzing social democratic revisionism. Pragmatics, 13(1),163-180.
 https://doi. org10.1075/prag.13.1.08vos
-Fairclough, N. (2001). language & power. London: Longman, 2nd ed.
- Howarth,D,   Norval, A &  Stavrakakis, Y. (2000). Discourse theory and political analysis: Identities, hegemonies and social change. Manchester and New York: Manchester University Press.
-Jorgensen, M & Phillips, L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method. London: Sage Publications.
- Laclau, E, Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical
Democratic Politics. London: Verso.
- Laclau, E, Mouffe, C. (2002). Recasting Marxism. in James martin. Antonio Gramsci, critical Assesment of leading Political philosophers. Voutledge.
- Laclau, E. (1990). New Reflections on the Revolution of our Time. London: verso.
- Laclau, E. (1994). The Making of Political Identities. London: verso.