اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

زمینه‌های فکری و تاریخی نظریۀ احیای تمدن اسلامی امام خمینی و رهبر انقلاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مسئول تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم، قم، ایران
چکیده
طرح «تمدن نوین اسلامی»، به‌عنوان بزرگ‌ترین آرمان انقلاب اسلامی ایران، زمینه‌ها و ریشه‌هایی به عمق تاریخ و گستره‌ای به پهنای جغرافیای جهان دارد. ماهیت‌شناسی این مفهوم، بدون شناخت زمینه‌ها و نقاط عزیمت طرح آن، جامع نخواهد بود. واکاوی این زمینه‌ها که تلفیقی نه‌چندان قابل‌تفکیک از مبانی فکری و تاریخی است، مسئله این جستار را شکل داده است. این تحقیق، در پژوهشی مستقل و نه در عرْض و عرَض سایر موضوعات، به این مسئله پرداخته و در پاسخ به این سؤال که «طرح نظریۀ احیای تمدن اسلامی امام خمینی و رهبر انقلاب بر کدام بسترها و زمینه‌های فکری و تاریخی نضج یافته؟»، با روش تحلیل تطبیق تاریخی[1] (CHA) سیر حرکت تکاملی تاریخ را در قالب خط‌زمانیِ آغاز یافته از زمان خلقت انسان بررسی کرده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، حرکت تعالی‌بخش انبیا در قالب شش مؤلفه‌، تمدن نبوی به‌مثابه پایه‌گذار نهال تمدن اسلامی، نهضت جامع اهل‌بیت در تحکیم و تعمیق ریشه‌های تمدن نبوی، دوران طلایی تمدن اسلامی در سه قالب: خلق تجربۀ ‌زیسته، خلق امید و باورپذیری و خلق ذخایر انباشتی تمدن، بیداری اسلامی در دو سطح منطقه و ایران و نهایتاً پیروزی انقلاب اسلامی با ماهیتی تمدنی در حدوث و بقا، بسترها و زمینه‌های فکری و تاریخی‌ طرح احیای تمدن اسلامی را شکل داده‌اند.
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Intellectual and Historical Background of Imam Khomeini,s Theory of Islamic Civilization Revival and the Leader of the Revolution

نویسنده English

mohammad Ali Sadr Shirazi
Oral History Officer, Qom Islamic Revolution Documentation Center, Qom , Iran
چکیده English

The concept of the «New Islamic Civilization» ,as the greatest aspiration of the Islamic Revolution of Iran, has deep historical roots and a geographical scope that spans the entire world. Understanding the essence of this concept requires an awareness of the contexts and starting points from which it originated. The exploration of these backgrounds, which is a blend of both intellectual and historical foundations, forms the central issue of this study. This research, conducted independently and not alongside other topics, addresses this issue and seeks to answer the question: «On what intellectual and historical foundations and contexts was Imam Khomeini’s theory of Islamic civilization revival developed?» Using the method of historical comparative analysis (CHA), the study examines the evolutionary movement of history within a timeline that begins with the creation of mankind. Based on the findings, the study reveals that the elevating movement of the prophets, through six key elements, established the prophetic civilization as the foundation for the Islamic civilization. The comprehensive movement of the Ahl al-Bayt (the family of the Prophet) played a crucial role in consolidating and deepening the roots of this prophetic civilization. The golden age of Islamic civilization is presented in three forms: the creation of lived experiences, the creation of hope and belief, and the creation of accumulated resources of civilization. Islamic awakening at both the regional and Iranian levels, and finally, the victory of the Islamic Revolution with its civilizational essence in both its emergence and survival, have formed the intellectual and historical contexts for the revival of Islamic civilization.

کلیدواژه‌ها English

Imam Khomeini
Ayatollah Khamenei
Islamic Revolution
Civilization
Islamic Civilization
New Islamic Civilization
- اکبری، مریم (1397). چالش‌های فکری انقلاب اسلامی و راهکار‌های آن برای تحقق تمدن نوین اسلامی با تأکید بر دیدگاه رهبران انقلاب اسلامی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
- ابن خلدون، عبدالرحمان (1375). مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین، تهران: علمی و فرهنگی.
- اسدآبادی، سید جمال‌الدین (بی‌تا). عروة‌الوثقی. ترجمه زین‌العابدین کاظمی، تهران: انتشارات حجر.
- اسماعیلی، محمد (1396). تمدن اسلامی از منظر مقام معظم رهبری با تأکید بر تمدن نوین اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف اسلامی.
- اخلاقی، مرضیه و شریعتمداری، شایسته (گردآورندگان) (1386). انسان‌شناسی در اندیشه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- الویری، محسن (1395). فرایند سازگار شدن دانش‌های برون‌دینی با بایستگی‌های جامعه اسلامی، پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه باقرالعلوم(ع).
https://www.dte.ir/Portal/home/?news/562718/589123/435350
- اکبری، مرتضی و رضایی، فریدون (1393). واکاوی شاخصه‌های تمدن نوین اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری. فصلنامه مطالعات الگوی پیشرفت ایرانی اسلامی، 3 (5)، 85-108.
dor: 20.1001.1.23295599.1394.3.5.4.7
- اکوانی، حمدالله و اردوان، ارژنگ (1391). مدرنیته و اندیشه احیاگر: مروری بر اندیشه سیاسی سید قطب. دانش سیاسی، 1(2)، 33- 54. https://ensani.ir/fa/article/365803
 - امام خمینى، سید روح‌‏الله (1380). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ بیست و چهارم.
- امام خمینى، سید روح‏‌الله (1392). تفسیر سوره حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ‌سیزدهم.
- امام خمینى، سید روح‏‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ پنجم.
- امام خمینى، سید روح‏‌الله (1381). ولایت‌فقیه (حکومت اسلامى). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
- امامی، معصومه (1404). بررسی مؤلفه‌ها، موانع و راهبردهای تمدن سازی اسلامی در ادعیه امام سجاد(ع). رساله دکتری، دانشگاه اراک.
- امینی، جواد (1394). نقش دولت در تمدن سازی نوین اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بین‌اللملی امام خمینی قزوین.
- بابایی، احسان و جوکار، حامد (1399). سیر تکاملی تاریخ از دیدگاه استاد مطهری. مطهری‌پژوهی، 1(1)، 67-98. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1861573
- بابایی، حبیب‌الله (1396). تبارشناسیِ مفهوم «تمدن civilization» در غربِ جدید (ضرورت احتیاط در استفاده از واژة تمدن). فصلنامه آیینه پژوهش، 28(7)، 53-62.
 doi: 10.22081/jap.2017.65189
- بازرگان، مهدی (1377). آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء. تهران: نشر رسا.
- بصیری بسیج، عباس (1395). بررسی اجمالی اندیشه و دیدگاه‌‌های حسن حنفی، دو فصلنامه پژوهش در تاریخ، 7 (3 و 4)، 12-30. https://pdtsj.ut.ac.ir/article_71173.html
- بن نبی، مالک (1989م). وجهة العالم الاسلامی. ترجمه عبدالصبور شاهین، دمشق: دارالفکر.
- پوپر، کارل (1366). جامعه باز و دشمنان آن. ترجمه عزت‌الله فولادوند، تهران: انتشارات خوارزمی.
- ترکمان، محمد (1368). مدرس در پنج دوره تقنینیه، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
- ثابتی منفرد، امیرحسین و نجفی، موسی (1399). چالش تمدنی جمهوری اسلامی ایران و آمریکا با تأکید بر نظریات کسینجر، هانتینگتون و فوکویاما. مطالعات انقلاب اسلامی، 17(60)، 93-112. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708919
- جعفری، محمدتقی (1373). فرهنگ پیرو فرهنگ پیشرو. تهران: علمی و فرهنگی.
- جهانبین، فرزاد و معینی‌پور، مسعود (1393). فرایند تحقق تمدن نوین اسلامی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای. فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، 11(39)، 29-46.
https://enghelab.maaref.ac.ir/browse.php?a_id=1043&sid=1&slc_lang=fa
- حاتمی، محمدرضا (1390). مؤلفه‌‌های تمدن اسلامی. مجموعه مقالات آفاق تمدنی انقلاب اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، صص239-270.
- حسینی خامنه‌ای، سید علی (1390). انسان 250 ساله: نگاهی یکپارچه به سیره سیاسی و روش مبارزاتی ائمه(ع). تهران: مؤسسه فرهنگی هنری ایمان جهادی (مؤسسه فرهنگی هنری ایمان جهادی، صهبا).
- حیدری، محمد ثابت (1395). تمدن نوین اسلامی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای. پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب.
- خرمشاد، محمدباقر (1392). انقلاب اسلامی، بیداری اسلامی و تمدن نوین اسلامی. فصلنامه راهبرد فرهنگ، 6(23)، 127-154. https://www.jsfc.ir/article_15329.html
- درخشه، جلال (1390). آفاق تمدنی انقلاب اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (17/3/1394). بیانات در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی.
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=22816
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (9/4/1390). بیانات در دیدار مسئولان نظام در روز عید مبعث.
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12834
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (21/12/1399). بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید مبعث.
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=47510
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (28/8/1401). دیدار مردم اصفهان.
https://farsi.khamenei.ir/audio-content?id=51369
- دورانت، ویلیام جیمز (1365). تاریخ تمدن. ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 - دورانت، آریل و دورانت، ویلیام جیمز (1380). مشرق زمین گاهوارة تمدن. ترجمه عسکری پاشایی، امیرحسین آریانپور، احمد آرام، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی).
- دهخدا، علی‌اکبر(1377) .لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
- رفیعی‌شمس‌آبادی، محمدحسین (1399). نخبگان و تمدن سازی اسلامی. تهران: نشر تراث.
- سپهری، محمد (1385). تمدن اسلامی در عصر امویان. تهران: نورالثقلین.
- شجاعی، نیما (1400). درآمدی بر روش تحلیل تطبیقی -‌تاریخی در ارتباط با موضوع دموکراسی در ایران. مجله جامعه‌شناسی ایران، 22 (3)، 27-50.
 doi:10.22034/jsi.2021.250828
- صدرشیرازی، محمدعلی (1402). چیستی و راهبردهای تحقق تمدن نوین اسلامی در آثار متفکران ایرانی بعد از انقلاب. رساله دکتری، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین (1394 ق). تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، تهران: انتشارات اسلامی.
- عزتی، امیرحسین، چهاردولی، عباس و ترابی، محسن (1399). مؤلفه‌های تمدن نوین اسلامی و الزامات شکل‌گیری و ثمرات آن مبتنی بر بیانات مقام معظم رهبری. نشریه علمی مدیریت اسلامی، 28(1)، 75-96. https://im.ihu.ac.ir/issue_2201029_2201030.html
- علیجان‌زاده روشن، محمدحسین (1394). تمدن اسلامی؛ نگاهی اجمالی به بیانات رهبر معظم انقلاب در این باره. قم: مجد اسلام.
- غلامی، رضا (1394). عبرت‌های انحطاط؛ درآمدی بر مبنا و معنای شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی. https://r-gholami.ir/?p=987
- غلامی، رضا (1396). فلسفه تمدن نوین اسلامی. تهران: سوره مهر.
- فوزی، یحیی و محمود رضا ‌صنم زاده (1391). تمدن اسلامی از دیدگاه امام خمینی. فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 3 (9)، 40-7.
 https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/989914
- فوکویاما، فرانسیس (1395). پایان تاریخ و انسان واپسین. ترجمه عباس عربی و زهره عربی، تهران: نشر خنکده.
- قاسمی، حاکم (1396). تمدن اسلامی در مرحله گذار؛ ضرورت آینده‌نگاری و راهبرد پردازی. دو فصلنامه آینده‌پژوهی در ایران، 2(2)، شماره پیاپی 3، 3-21.
 doi: 10.30479/jfs.2017.1558
- کیخا، رقیه (1396). سنخ‌شناسی متفکران معاصر ایرانی در احیای تمدن اسلامی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف اسلامی.
- لوکاس، هنری استیون (1366). تاریخ تمدن. ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران: انتشارات کیهان.
- محمودی‌کیا، محمد (1399). امام خمینی و مسئله تمدن‌اندیشی، به مناسبت سی و یکمین سالگرد بزرگداشت حضرت امام خمینی.
 https://www.ri-khomeini.ac.ir/fa/content/article/single/id/3672
- مصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- مطهری، مرتضی (1390). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
- مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (1392). نبوت از دیدگاه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- مومنی‌ها، محمدعلی و نجف علیزاده، مجید (1398). نقش نخبگان در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی. تهران: کهکشان علم.
- نائینی، محمدحسین (1382). تنبیه‌الامة و تنزیه الملة. به کوشش سید جواد ورعی، قم: بوستان کتاب.
- نجفی، موسی (1394). تمدن‌سازی در ذات انقلاب اسلامی است.
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/10/27/973313
- نجفی، موسی و غلامی، رضا (1397). انقلاب اسلامی و نقش‌محوری آن در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی با تأکید بر دکترین امامت. مطالعات انقلاب اسلامی، 15(55)، 121-140.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1515199
- هانتینگتون، ساموئل (1381). نظریه برخورد تمدن‌ها؛ هانتینگتون و منتقدانش. ترجمه مجتبی امیری وحید، تهران: وزارت امور خارجه.
همایون، محمدهادی (1390). هویت تمدنی انقلاب اسلامی ایران و رسالت زمینه‌سازی ظهور. مجموعه مقالات آفاق تمدنی انقلاب اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، صص 151-182.
-Boylorn, R. (2008). Lived Experience. Retrieved from doi.org/10.4135/9781412963909.n250, Retrieved In 21/3/2025.
- Huntington, S. ( 1993). The Clash of Civilizations? Retrieved from
https://web.archive.org/web/20070629َ022856, Retrieved in 17/3/2025.
-Lwis, B .(2001). The Roots of Muslim Rage, Retrieved from. https://web.archive.org/web/20060113022417/, retrieved in 17/3/2025.
- Mahoney, J .(2000). Path Dependence in Historical Sociology. Theory and Society, Vol.29, No.4, pp.507-548.
- Tilly, C .(1984). Big Structures. Large Processes and Huge Comparisons, NewYork: Russell Sage Foundation.