اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

نگرشی انتقادی بر چرایی گسست میان هویت زن در انقلاب اسلامی و دورۀ معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد محمودی کیا
استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلاامی، تهران، ایران
10.22034/jpti.2025.489648.1386
چکیده
بیان مسئله: انقلاب اسلامی به‌مثابه یک نیروی گذار گفتمانی به الغای مؤلفه‌های فرهنگ غرب‌گرایانه ـ باستان‌گرایانه گفتمان سلطنت و ایجاد یک نظم گفتمانی جدید بر محوریت هویت اسلامی ـ ایرانی منجر گردید که این تغییر به شکل‌گیری گونه متفاوتی از هویت فردی در جامعه ایرانی و نیز هویت ملی در عرصه بین‌المللی انجامید. با گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامی، برساختی که از زن در جامعه پسا انقلاب صورت تحقق‌یافته نسبت به دوره پیش از خود، دستخوش تحول اساسی شده و نوعی هویت برساخت‌گرا را برای زن خلق کرده؛ چنانچه ظهور رسانه‌های جمعی در بستر ظهور پردامنه فرایند دموکراتیزاسیون فناوری بر تشدید فرایند بازنمایی هویت زنانه تأثیر مستقیم گذاشته است.
پرسش اصلی: دلایل عمده بروز شکاف میان هویت گفتمانی زن در آینه انقلاب اسلامی با هویت برساخته از او درون فضای سایبرنتیک و به‌طور مشخص تعاملات زنان در رسانه‌های اجتماعی چیست؟
نظریه و روش: این پژوهش از روش تفکر انتقادی سهیل عنایت‌الله در مقام الگوی تحلیل و نیز از نظریه سازه‌انگاری در مقام سازه نظری تحقیق بهره برده است.
یافته تحقیق: گسست میان هویت گفتمانی زن با هویت برساختی زن در دوره معاصر را می‌توان از حیث علل در سه سطح تبیین کرد: در سطح علل، مؤلفه‌هایی چون نقص در فرایند جامعه‌پذیری نظم هنجاری انقلاب اسلامی؛ عدم توجه به سنّت‌های اجتماعی؛ عدم توجه به نقش و تأثیر فرهنگ فناوری؛ عدم توجه به رابطه مقوم ساختار - کارگزار در سیاست‌گذاری فرهنگی؛ ضعف در سیاست‌گذاری رسانه‌ای و نیز ظهور نسل - قابل اشاره است. در سطح علل گفتمانی توجه به گفتمان رهایی‌بخش و در سطح علل اسطوره‌ای، فقدان توجه به تفاوت‌های انسان‌شناختی در قالب سه‌گانه انسان سنّتی، انسان مدرن و انسان فرامدرن یا سایبرنتیکی موجده وضعیت گسست گفتمانی و هویتی زن در جامعه ایران امروز است.
کلیدواژه‌ها
گفتمان انقلاب اسلامی
رسانه‌های اجتماعی
هویت زنانه
سازه‌انگاری
فضای سایبرنتیک

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Perspective on the Reasons for the Break in Women›s Identity Between the Islamic Revolution and the Contemporary Period

نویسنده English

Mohammad Mahmoudikia
Assistant Prof., Political Thought in Islam, the Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution , Tehran, Iran.
چکیده English

Statement of the Problem:The Islamic Revolution, as a transformative force, led to a shift in discourse, eliminating the elements of Westernized and antiquated discourse of the monarchy and establishing a new discursive order centered on Islamic-Iranian identity. This change resulted in the formation of a distinct type of individual identity within Iranian society and national identity on the international stage. Forty years after the Islamic Revolution, the constructed image of women in post-revolutionary society has undergone a fundamental transformation compared to the pre-revolutionary era, creating a constructivist identity for women. The rise of mass media, alongside the expansive process of technological democratization, has had a direct impact on the intensification of the representation of women›s identity.
Main Question: What are the major reasons for the gap between the discursive identity of women reflected in the Islamic Revolution and the constructed identity of women within the cybernetic space, particularly in the interactions of women on social media?
Theory and Method:This research utilizes Sohail Inayatullah›s critical thinking approach as an analytical model and the theory of constructivism as the theoretical framework for the study.
Research Findings: The gap between the discursive identity of women and the constructed identity of women in the contemporary period can be explained at three levels of causality:

At the causal level, factors such as deficiencies in the socialization process of the normative order of the Islamic Revolution, disregard for social traditions, the unacknowledged role and influence of technological culture, the neglect of the structure-agent relationship in cultural policymaking, weakness in media policy, and the emergence of a new generation are notable.
At the discursive level, attention to the emancipatory discourse is crucial.
At the mythical level, the lack of attention to anthropological differences in the form of the traditional human, the modern human, and the postmodern or cybernetic human contributes to the discursive and identity-based rupture of women in today’s Iranian society.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Revolution Discourse
Social Media
Feminine Identity
Constructivism
Cybernetic Space
- اکبر زاده جهرمی، جمال‌الدین و احمدی، اوین (۱۳۹۹). گونه‌شناسی هویت مجازی زنان کرد ایرانی در اینستاگرام. مطالعات فرهنگ - ارتباطات، ۲۱ (52)، 111-144.  doi.org/10.22083/jccs.2020.229866.3075
-امیر بیک، مرضیه، مسعودی، حمید و شادلو، ندا (1402). سنخ‌شناسی برساخت هویت مذهبی زنان با تأکید بر پوشش در شبکه اجتماعی اینستاگرام. پژوهش‌نامه زنان، 13 (3)، 1-35.  10.30465/ws.2021.32079.3076:doi
-باقری میاب، شهلا، ربیعی، مرجان، اکبری، الهام و قاسمی، عاصمه (1400). مطالعه فرایند هویت‌یابی زنان در شبکه‌های اجتماعی (موردمطالعه: زنان کاربر اینستاگرام). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 10 (4)،1029-1059.doi: 10.22059/jisr.2021.321681.1200
- بوربور، اکرم و تاجیک اسماعیلی، سمیه (1401). تحلیل وضعیت هویت اجتماعی زنان شهر تهران بر اساس استفاده از رسانه‌های اجتماعی و متغیرهای زمینه‌ای. فصلنامه رسانه، 32 (4)، 131-163. doi.org/10.22034/bmsp.2021.141725
- پور نجف، حیران، حقیقتیان، منصور و جهانبخش، اسماعیل (1401). بازنمایی سیمای زن در گفتمان مبارزه علیه سوژگی زن (مطالعه موردی: شبکه اجتماعی اینستاگرام). جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، 4 (4)، 118-141. doi.org/10.34785/J016.2022.042
- پیشگاهی‌فرد، زهرا، انصاری زاده، سلمان، کرمی، افشین و پرهیز، فریاد (1389). تعامل در فضای سایبر و تأثیر آن بر هویت زنان در ایران (مطالعه موردی دانشجویان دختر دانشگاه تهران). زن در توسعه و سیاست، 8 (2)،189-209. https://ensani.ir/fa/article/260414
- تابناک (12 بهمن 1402). ثبت رکورد کمترین تعداد تولد 13 سال اخیر در سال 1402. قابل‌دسترس در: https://www.tabnak.ir/fa/news/1219204/ مشاهده‌شده در 15 بهمن‌ماه 1402.
- حامد مقدم، احمد. (1365). سنت‌های اجتماعی در قرآن. مشکوه، 11، 27- 44. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/58500
- خبرگزاری ایرنا (20 آبان 1402). بیش از 55 هزار نفر به دلیل نزاع به پزشکی قانونی مراجعه کردند. قابل‌دسترس در: https://www.irna.ir/news/85287143/ مشاهده‌شده در 15 بهمن 1402.
- خبرگزاری ایسنا (12 مرداد 1402). ثبت بیش از 199 هزار ازدواج و 65 هزار طلاق در کشور طی 4 ماه/ تهران پیشتاز آمارها. قابل‌دسترس در: https://www.isna.ir/news/1402051207177/ مشاهده‌شده در 15 بهمن‌ماه 1402.
- خبرگزاری فارس (3 آبان ماه 1402). رشد 13 درصدی مصرف دخانیات در میان نوجوانان. قابل‌دسترس در: https://www.farsnews.ir/news/14020803000463/ مشاهده‌شده در 15 بهمن‌ماه 1402.
- خواجه‌نوری، بیژن، خدابخشی هفشجانی، نسرین و پرنیان، لیلا. (1392). رابطه رسانه‌های گروهی و هویت قومی با هویت ملی زنان (مطالعه موردی زنان شهر کرمانشاه). فصلنامه علوم اجتماعی، 7 (4)، 157-180. https://www.noormags.ir/view/fa/magazine/number/61260
- روشندل اربطانی، طاهر و صابر، منوچهر (1391). ارتباط میان فرهنگ و فناوری اطلاعات و ارتباطات و آسیب‌های فرهنگی اینترنت. مطالعات میان‌رشته‌ای در رسانه و فرهنگ، 2(2)، 109- 128. https://mediastudy.ihcs.ac.ir/article_664.html
- رهبر مهرپو، بهناز، رشیدی، احتشام و دانایی، ابوالفضل. (1401). مدل‌سازی تأثیر رسانه‌های اجتماعی در بازنمایی هویت ایرانی - اسلامی زنان. نشریه مطالعات رسانه‌های نوین، 8 (31)، 109-141. doi.org/10.22054/nms.2022.46412.822
- سبزه‌ای، محمدتقی، مرادخانی، همایون و مجرد، مریم (1395). تحلیل و ارزیابی جامعه‌شناختی جایگاه زنان در سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های فرهنگی – برنامه‌های اول تا پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394-1368). مطالعات توسعه اجتماعی ـ فرهنگی، 5 (2)، 109-132.
 https://journals.sabz.ac.ir/scds/article-1-283-fa.html&sw
- طاهری سرتشنیزی، اسحاق و عزیزخانی، احمد (1390). انسان‌شناسی پست‌مدرن و نقد آن از منظر آموزه‌های دینی. انسان پژوهی دینی، 8 (25)، 35- 57. https://raj.smc.ac.ir/article_2293.html
- کلانتری، عبدی (۲۰ آبان ۱۳۹۲). داریوش آشوری؛ سرگشته میان جهان‌های شرقی و غربی. بی‌بی‌سی فارسی. قابل‌دسترس در: https://www.bbc.com/persian/arts/2013/11/131111_l44_ashouri_anniversary_kalantari مشاهده‌شده در 16 بهمن 1402.
- محمودی کیا، محمد. (1397). الگوی نظری امام خمینی در سیاست خارجی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
- مقیمی، مریم، خانیکی، هادی و سلطانی، سید علی‌اصغر (1400). تحلیل گفتمان انتقادی ابعاد سه‌گانه نفرت پراکنی زنان علیه زنان در اینستاگرام. مطالعات رسانه‌های نوین، 6 (22)، 109-69. doi.org/10.22054/nms.2021.55300.1047
- ونت، الکساندر (1396). نظریه اجتماعی سیاست بین‌الملل. ترجمه حمیرا مشیرزاده، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
- ملتفت، حسین (4 مرداد 1399). تعارض فرهنگ رسمی و غیررسمی؛ منشأ برخی از آسیب‌های اجتماعی. خبرگزاری جمهوری اسلامی، قابل‌دسترس در: https://www.irna.ir/news/83883778/ مشاهده‌شده در 23 بهمن 1402.
- همشهری آنلاین (8 شهریور 1401). هشدار؛ سن مصرف‌کنندگان مواد مخدر به 14 سال کاهش‌یافته است/ گسترش مصرف مواد ترکیبی و افزایش تولید ماده محرک گل در ایران. قابل‌دسترس در: https://www.hamshahrionline.ir/news/701795/ مشاهده‌شده در 15 بهمن 1402.
- هوارث، دیوید (1377). نظریه گفتمان. ترجمه سید علی‌اصغر سلطانی، فصلنامه علوم سیاسی، 1(2)، 156-183. https://psq.bou.ac.ir/article_7455.html
- هومین‌فر، الهام (1382). تحول جامعه‌پذیری جنسیتی. زن در توسعه و سیاست، 1 (7)،89-115.
https://www.noormags.ir/view/fa/magazine/number/2807
 
- Inayatullah, S. (2004). The causal layered analysis (CLA) reader. Tamsui: Tamkang University Press.
 
 
اندیشه سیاسی در اسلام
دوره 11، شماره 39
بهار 1403
صفحه 113-139