اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

سوژه گی، قدرت و حکمرانی در ایده دولت اسلامیِ مدنی (با تمرکز بر نواندیشان دینی اهل سنت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی در اسلام، دانشگاه مازندران
2 استادیار علوم سیاسی دانشگاه مازندران
3 دانشیار علوم سیاسی دانشگاه مازندران
چکیده
در عصر جمهوری‌ها و دموکراسی‌های مختلف و با پسوندهای متفاوت، هر دولتی متناسب با نوع نگرشی که از عالم و انسان دارد مدعی یکی از انواع جمهوری‌ها و دموکراسی‌هاست. مسئلۀ این پژوهش فهم جایگاه مردم در نظام سیاسی اسلامی است. پرسش اصلی مقاله این است که بر مبنای چه نگرشی به دولت اسلامی می­توان از محوریت مردم در حکومت اسلامی سخن گفت؟ فرضیه این است که تفسیر دموکراتیک از نگرش خلیفۀ­اللهی به انسان را می­توان پایه­ای برای عاملیت سیاسی مردم دانست و جریان قدرت سیاسی را به‌صورت دوجانبه (تعاملی) در نظر گرفت. درنتیجه، اعمال قدرت مشروع با ساختارهای نمایندگی ارتباط پیدا می­کند. چنین برداشتی دولت اسلامی را یک نوع دولت مدنی در نظر می­گیرد که در برابر الگوی یک‌جانبه خلافت اسلامی، الگوی تعاملیِ دولت اسلامی را برجسته می­سازد. به‌منظور توجیه این فرضیه، پژوهش حاضر به ترسیم چهارچوب مفهومی­ای می­پردازد که اجزای آن عبارت‌اند از: سوژگیِ باواسطه، قدرت دوسویه (شرعی- عرفی) و حاکمیت الهیِ امت­محور. ایده «دولت اسلامیِ مدنی» را می­توان در نظریه­های نسل­های مختلف نواندیشان دینی معاصر (اعم از شیعی و اهل سنّت) مشاهده کرد. تمرکز این پژوهش بر دو نسل از نواندیشان دینی اهل سنّت است: محمد عبده و عبدالرحمن کواکبی در نسل متقدم و یوسف القرضاوی و راشد الغنوشی در نسل متأخر. پژوهش حاضر به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی صورت می­گیرد و داده­ها بر اساس مطالعه و فیش­برداری از منابع کتابخانه­ای و پایگاه‌های اینترنتی گردآوری خواهند شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Agency, Power, and Governance in the Idea of Civil Islamic State (With a Focus on Sunni Religious Intellectuals)

نویسندگان English

Faezeh Najm 1
Mohsen Abbaszadeh Marzbali 2
morteza alavian 3
1 M.A in Political Thought in Islam, University of Mazandaran
2 Assistant Professor of Political Science. University of Mazandaran
3 Associate Professor of Political Science, University of Mazandaran
چکیده English

In the age of various republics and democracies with different suffixes, every state seeks to identify itself with a republic and democratic model concomitant with its attitude toward the universe and human being. The objective of this paper is to understand people’s status in the Islamic political system. The main question of this research is as follows: On the basis of which approach to the Islamic government one can speak of the people’s pivotal role in the Islamic government? The main question of this research is as follows: Which conception of an Islamic state can be considered a basis for central role of the people in an Islamic government? The hypothesis of this research is: A democratic interpretation of the notion of ‘man as vicegerent of God” (Caliph of God) on the earth can be considered a basis for people`s agency and mutual interaction between the people and the political power. As a result, the exercise of legitimate political power will be linked to the representative structures. This approach considers the Islamic state as a ‘civil state,’ which highlights the interactive, democratic model of the Islamic state vis-à-vis the authoritarian model of the Islamic caliphate. To verify the hypothesis, a conceptual framework has been developed, whose constituent elements are: ‘indirect agency, ‘communicative power’ (canonical-normative), and ‘people-based divine sovereignty’. This paper is an attempt to study the ideas of four contemporary modernist Muslim thinkers, i.e., Muhammad Abduh and Abd al-Rahmanal-Kawakibi (the early generations) and Yusuf al-Qaradawi and Rached al-Ghannouchi (in the late era). Descriptive-analytical method has been employed to analyze the data collected through library research and internet sources.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Religious intellectualism
Islamic democracy
indirect agency
bilateral power
council
Muhammad Abduh
Abd al-Rahmanal-Kawakibi
Yusuf al-Qaradawi
Rached al-Ghannouchi
1- اسدآبادی، سیدجمال ­الدین و عبده، محمد. (1356)، العروۀ الوثقی، ترجمۀ زین­العابدین کاظمی خلخالی، تهران: حجر.
2- السعید، حسن و منصور نصیری. (1380)، «تقابل استبداد و دین در اندیشۀ کواکبی»، معرفت، ش 43: صص 87- 97.
3- بحرانی، مرتضی. (1384)، «اسلام و دموکراسی در اندیشۀ سیاسی یوسف القرضاوی»، پژوهش علوم سیاسی، 1 (1): صص 150- 131.
4- ـــــــــــــــ. (1390)، «نسبت جامعه و سیاست در آرا یوسف القرضاوی»، مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش 46: صص 126- 78.
5- بلقزیز، عبدالاله. (1398)، دولت و نظام سیاسی در اندیشۀ متفکرین اسلامی معاصر، ترجمۀ علیرضا سمیعی و محمدجواد خلیلی، تهران: نگاه معاصر.
6- بهرامی، حسین؛ تقوی، سیدمحمدعلی و نجف­زاده، مهدی. (1394)، «نگرش نوسلفی یوسف قرضاوی به سیاست: دولت اسلامی به مثابه حکومت مدنی»، مطالعات سیاسی جهان اسلام، 4 (15): صص 54- 33.
7- حسنوند، محمد. (1396)، «اندیشۀ کلامی و سیاسی علامه شیخ محمد عبده»، جستارهای حقوق عمومی، 1 (2): صص 121- 82.
8- حقیقت، سیدصادق. (1379)، «اندیشۀ کلامی- سیاسی عبده»، نامه مفید، 6 (2): صص 182- 163.
9- ـــــــــــــــــ . (1394)، «فقه سیاسی و دموکراسی»، فصلنامه اندیشۀ سیاسی در اسلام، 2 (4): صص 71- 35.
10- ذوالفقاری، سیدمحمد. (1390)، «بازخوانی اسلام سیاسی در تونس»، جریان­شناسی دینی معرفتی در عرصه بین­الملل، 6: صص 52- 15.
11- شیرزادی، رضا. (1378)، «بررسی مقایسه­ای اندیشۀ سیاسی کواکبی و نایینی»، راهبرد، 17: صص 72- 33.
12- صدیقی، صابر و علیخانی، علی­اکبر (1382)، «اسلام و حکومت در اندیشۀ راشد الغنوشی»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، 10 (1): صص 90-63.
13- طباطبایی­فر، سیدمحسن. (1393)، وجوه فقهی نقش مردم در حکومت اسلامی، تهران: نی.
14- کواکبی، عبدالرحمان. (1400)، طبیعت استبداد، ترجمۀ عبدالحسین میرزاقاجار، تهران: علم.
15- عبادی، محسن و شریعتی مزینانی، سارا. (1393)، «تحولات آرای اخوانی­ها؛ از حسن البنا تا راشد الغنوشی»، جستارهای سیاسی معاصر، 5 (2): صص 86- 65.
16- عابدالجابری، محمد. (1398)، دموکراسی و حقوق بشر، تهران: مروارید.
17- عنایت، حمید. (1376)، سیری در اندیشۀ سیاسی عرب، تهران: امیرکبیر.
18- غنوشی، راشد. (1399)، پدیدارشناسی انقلاب تونس، به اهتمام: رضوان السید، ترجمۀ جبار شجاعی، تهران: دفتر نشر معارف.
19- فرجی، مهدی و قاسمی، بهزاد. (1396)، «اصلاح و نوسازی دولت در جهان اسلام تأملی در آرای حسن البناء و راشد الغنوشی»، دوفصلنامه علمی و پژوهشی مطالعات اندیشۀ معاصر، 3 (5): صص 145- 106.
20- فیرحی، داوود. (1382)، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران: سمت.
21- قرضاوی، یوسف. (1396)، فقه سیاسی، ترجمۀ عبدالعزیز سلیمی، تهران: احسان.
22- مجیدی، حسن وخزاعی گسک، مهدی. (1392)، «مردم­سالاری دینی در آراء رهبران جمهوری اسلامی و یوسف القرضاوی»، رهیافت انقلاب اسلامی، 25: صص 70- 49.
23- مرندی، الهه. (1396)، «بررسی انتقادی اندیشۀ سیاسی اجتماعی یوسف القرضاوی؛ گسست بین نظریه و عمل، مطالعات اندیشۀ معاصر مسلمین، 5: صص 105- 67.
24- ممتازنیا، محمدسعید. (1391)، «بررسی فقهی و حقوقی دیدگاه شیخ محمد عبده پیرامون حکومت»، پژوهش­نامه فقه اجتماعی، 1 (1): صص 78- 61.
25- میراحمدی، منصور. (1392)، قدرت، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
26- میرعلی، محمدعلی. (1397)، «اندیشۀ سیاسی راشد الغنوشی و تأثیر آن بر تحولات سیاسی تونس»، سیاست متعالیه، 6 (22): صص 168- 149.
27- نصر، محمد. (1377)، «سیری در اندیشۀ سیاسی عبدالرحمن کواکبی»، حکومت اسلامی، 10: صص 155- 121.
28- وحدت، فرزین. (1394)، اخلاق اسلامی و شبح مدرنیته، ترجمۀ عسگر قهرمان­پور، تهران: چاپخش.
 
29- Adam, A. I. (2014). “Islamic Civilization in the Face of Modernity: The Case of Jamal al-Din al-Afghani and Muhammad Abduh”, Proceeding of the Social Science Research ICSSR, 594-499. http://WorldConference.net
30- Alisakun, Sh. (2020). “Islam and Democracy: A Study on Rachid Ghannouchi’s Views”, TAFHIM: IKIM Journal of Islam and the Contemporary World, 13 (2): 27–54.
31- Helfont, S. (2010). “Islam and Islamism Today: The Case of Ysuf al-Qaradawi”, Foreign Policy Research Institute, Last visited: 10/ 04/ 2023.
32- Tamimi, A. S. (1997). “Democracy in Islamic Political thought”, Universitätsbibliothek Johann Christian Senckenberg. Last visited: 25/ 03/ 2023.