اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

بازخوانی آرای پوپولیستی از منظر فقه سیاسی شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، عضو هیات علمی،دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، جمهوری اسلامی ایران
چکیده
پوپولیسم یک ایدئولوژی یا یک استراتژی سیاسی است که در آن نظر عموم مردم بر تمامی سازوکارهای جامعه ارجحیت دارد و با مفهوم مردم‌سالاری و مردم‌گرایی مدنظر اسلام تفاوت اساسی دارد. در بسیاری از جوامع، رواج سیاست‌های پوپولیستی به شیوه‌ای غلط، منجر به آن شده است که مردم به‌راحتی مصالح بلندمدتشان را فدای دستاوردهای کوتاه‌مدت کنند و در صورت برآورده نشدن مطالباتشان، بی‌اعتمادی نسبت به دولت و اصل نظام ایجاد می­شود. این مقاله به شیوۀ توصیفی ــ تحلیلی پاسخگوی این پرسش است که نظریه‌های فقه سیاسی نسبت به پوپولیسم‌گرایی چه دیدگاهی دارند و آیا اساساً از منظر فقه سیاسی، حاکمان و دولتمردان یک حکومت دینی می‌توانند به سیاست‌های پوپولیستی روی آورند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که شاخصه­های اصلی پوپولیسم که عبارت است از: تکیه بر ناآگاهی توده‌های جامعه، جلب پشتیبانی با توسل به وعده‌های کلی و مبهم، اقدامات مستقل از نهادها و احزاب و عوام‌فریبی، به‌شدت مورد نهی فقه سیاسی اسلام است و علاوه بر حرمت تکلیفی، اشخاصی که این سیاست­ها را دنبال می­کنند نیز ضامن بوده و باید جبران خسارت کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading Populist Approaches from the Perspective of Shia Political Jurisprudence

نویسنده English

fatemeh fallah tafti
Assistant Professor of Islamic Jurisprudence and Law Department, Allame Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

Populism is an ideology or a political strategy in which the opinion of the general public is preferred over all mechanisms of the society, which is fundamentally different from the concept of democracy and populism advocated by Islam. The spread of populist policies in a wrong way in many societies has caused people to easily forgo their long-term interests for short-term gains, and if their demands are not met, mistrust of the government and the system itself is created. Descriptive-analytical method has been employed in this research. The main questions of this article are: What are the approaches of political jurisprudential theories to populism? Can the rulers and statesmen of a religious government turn to populist policies from the viewpoint of political jurisprudence? The findings of the research show that populism, whose main characteristics are relying on the ignorance of the masses of society, gaining support by resorting to general and vague promises, taking actions independent of institutions and parties, and demagoguery, is strictly prohibited by Islamic political jurisprudence. In addition to being prohibited in terms of duty, the people who follow these policies are also responsible for their acts and must compensate for the damages.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Jurisprudence
Populism
Political jurisprudence
1.      آشوری، داریوش. (1373)، دانشنامة سیاسی، تهران: انتشارات مروارید.
2.      آقابخشی، علی؛ مینو افشاری راد. (1383)، فرهنگ علوم سیاسی، ت‍ه‍ران: چ‍اپ‍ار.
3.      ابراهیم‌زاده، حجت. (1392)، واژگان علوم سیاسی، تبریز: پروژه.
4.      ابوطالبی، مهدی. (1387)، «پوپولیسم»، مجله معارف، شماره 56 ، صص1-3.
5.      اسماعیلی، محسن؛ سیداحمد حبیب‌نژاد. (1396)، «مبانی فقهی حقوقی لزوم عمل به وعده‌های انتخاباتی و مقابله با وعده‌های دروغین»، فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، شمارۀ 1، صص135-150.
6.      امام خمینی، سید روح الله. (1428)، البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
7.      انصاری‌دزفولی، مرتضی بن محمدامین. (1415)، کتاب المکاسب المحرمه و البیع و الخیارات، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
8.      بابایی، پرویز. (1391)، فرهنگ اصطلاحات و مکتب‌های سیاسی، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه.
9.      تهانوی، محمدعلی. (1996)، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
10.  جاوید، سیروس. (1372)، فرهنگ آلمانی فارسی، بی‌جا.
11.  جوادی آملی، عبدالله. (1388)، تسنیم، قم: نشر اسراء.
12.  حبیبی، محمدحسن. (1382)، «بررسی حق آگاهی مردم به‌عنوان یک حق اساسی»، فصلنامه حقوق اساسی، شماره 1، صص65-96.
13.  حسنی، ابوالحسن. (1388)، «تعریف فقه سیاسی و موضوع آن به‌منزله نخستین مسئله در فلسفه فقه سیاسی»، قبسات، شماره 51، صص169-190.
14.  الخوئی، السید محمدتقی. (1414)، الشروط و التزامات التبعة فی العقود، دارالمورخ العربی.
15.  خوانساری نجفی، موسی. (1373)، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، تهران: مطبعه حیدری.
16.  خندان، سید علی‌اصغر. (1380)، مغالطات، قم: بوستان کتاب - انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
17.  رحیق اغصان، علی. (1384)، دانش‌نامه در علم سیاست، تهران: انتشارات فرهنگ صبا.
18.  روزبه، خسرو. (1340)، واژه‌های سیاسی واژه‌های نو - واژه‌های دیگر، تهران: انتشارات پژوهش.
19.  ش‍ک‍وری‌، اب‍وال‍ف‍ض‍ل. (1377)، ف‍ق‍ه س‍ی‍اس‍ی اس‍لام،. قم: دف‍ت‍ر ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات اس‍لام‍ی ح‍وزه ع‍ل‍م‍ی‍ه ق‍م.
20.  طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. (1421)، حاشیه المکاسب، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
21.  طریحی، فخر الدین. (1416)، مجمع البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
22.  علیزاده، حسن. (1381)، فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران: روزنه.
23.  عمید زنجانی، عباسعلی؛ ابراهیم موسی‌زاده. (1388)، بایستههای فقه سیاسی، تهران: مجد.
24.  فراتی، عبدالوهاب. (1393)، پوپولیسم، تهران: کانون اندیشه جوان.
25.  فیرحی، داود. (1378)، مبانی کلامی ـ فقهی حزب درمذهب شیعه، تهران: تحزب و توسعه.
26.  فیروزآبادی، محمدبن یعقوب. (1408)، بحارالانوار، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
27.  فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی. (۱۴۰۶)، الوافی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی(ع) العامة.
28.  قدیمی، سید عباس. (بی تا)، «مبانی فقهی و کلامی تحزّب»، همایش تحزّب و توسعه سیاسی، کتاب سوم.
29.  الکلینی الرازی، یعقوب بن إسحاق. (1365)، الأصول من الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
30.  لاکلائو، ارنستو؛  اسلاوی ژیژک. (1388)، ترجمۀ محمد ایزدی و عباس‌ ارض‌پیما، در ستایش پوپولیسم. تهران: رخ داد نو.
31.  گیلانی قمی، ابوالقاسم. (1413)، جامع الشتات، تهران: مؤسسه کیهان.
32.  مازندرانی، محمدصالح بن احمد. (۱۴۲۹)، شرح اصول الکافی، بیروت: دار إحیاء الکتاب العربی.
33.  مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۳۶۳)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
34.  المصطفوی، حسن. (1368)، التحقیق فی کلمات القران الکریم، تهران: مؤسسة الطباعه والنشر وزاره الثقافه والارشاد.
35.  موسوی بجنوردی، سیدحسن بن آقا بزرگ. (1419)، القواعد الفقهیه، قم: نشر الهادی.
36.  مولر، یان ورنر. (1396)، ترجمۀ بابک واحدی، پوپولیسم چیست؟ تهران: نشر بیدگل.
37.  ناصحی، مصطفی. (1378)، ولایت فقیه و تفکیک قوا، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
38.  نهج‌البلاغه. (1389)، ترجمۀ محمد دشتی، قم: انتشارات امیرالمؤمنین(ع).
39.   https://farsi.khamenei.ir/