اندیشه سیاسی در اسلام

اندیشه سیاسی در اسلام

تحلیل اسنادی از نسبت جمهوریت و اسلامیت در اندیشه امام خمینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
چکیده
درخصوص نسبت میان اسلام و دموکراسی در بیان دیگر از جمهوریت و اسلامیت از دیرباز، مناقشات نظری فراوان و پردامنه‌ای میان اندیشمندان ایرانی وجود داشته است. در این پژوهش با عنایت به جایگاه محوری امام خمینی در گفتمان حاکم، بر آن شدیم تا به بررسی قرائت و روایت پژوهشگران ایرانی از اندیشۀ امام خمینی بپردازیم؛ تا اولاً مشخص شود درخصوص نسبت جمهوریت و اسلامیت در اندیشۀ امام خمینی چه روایت‌هایی وجود دارد و ثانیاً وزن این دسته‌بندی‌ها به چه صورت است و کدام روایت، روایت غالب را شکل می‌بخشد. براین‌اساس، محقق با بهره‌گیری از روش تحلیل اسنادی از یافته‌های پژوهش‌های فارسی‌زبان داخل، سعی در ارائۀ پاسخی به پرسش‌های مطروحه دارد. یافته پژوهشی حکایت از آن دارد که در خصوص این نسبت، شاهد چهارگونه از روایت هستیم؛ پژوهش‌هایی که وجه ابزاری برای جمهوریت در اندیشۀ امام قائل هستند؛ پژوهش‌هایی که آن را دارای اصالت و جزئی از امهات اندیشۀ وی برمی‌شمارند؛ پژوهش‌هایی که پذیرش جمهوریت را بنا بر اقتضائات زمانی و اصل اجتناب‌ناپذیری می‌دانند و پژوهش‌هایی که بر وجه قانونیت اندیشۀ جمهوری در فهم اندیشۀ امام تأکید دارند. با این حال، وجه دوم، وجه غالب را تشکیل می‌دهد؛ لذا به نظر می‌رسد ادراک جامعۀ علمی کشور از اندیشۀ امام خمینی، بر اصالت اندیشۀ جمهوری در نظم اندیشگی ایشان تأکید دارد و این‌که بین اسلامیت و جمهوریت تعارض ذاتی وجود ندارد، بلکه صرفاً باید هر یک را در موضع خود نشاند و از همان منظر به آن تحلیل گذارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Documental Analysis of the Relationship between Republicanism and Islamism in Imam Khomeini's Thought

چکیده English

There have been longstanding theoretical differences among Iranian thinkers regarding the relationship between Islam and democracy or republicanism and Islamism. Given Imam Khomeini’s pivotal role in the dominant discourse, this research is an attempt to study the reading and narratives of Iranian researchers of Imam Khomeini’s thought. In the first place, this will help us find out what narratives are there about the relationship between republicanism and Islamism in Imam Khomeini’s thought; and, secondly it will be useful in finding out the weight of these narratives, which will show which narrative is the dominant one. Employing documental method in studying the findings of the works of Persian researchers inside Iran, attempts have been made to provide answer to the research questions. The findings of this research indicate that there are four narratives about this relationship: The researches arguing that Imam Khomeini had an instrumental approach to republicanism; the researches arguing that Imam’s approach to republicanism was an important and original part of his thought; the researches arguing that Imam’s approach to republicanism was based on the imperatives of time and was an inevitable principle; and the researches that lay emphasis on the legality of the idea of republicanism in Imam’s thought. However, the second approach is the dominant one. Hence, it seems that the understanding of the academic community of Imam’s thought is that of originality of the idea of republicanism in Imam’s thought. Moreover, according to this, there is no essential contradiction between republicanism and Islamism, rather each should take its proper place and analyzed from the same perspective.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Imam Khomeini
republic
Islam
political Islam
political thought
  1. احمدوند، یاسر. (1394). «بررسی مبانی و ساختار حکومت اسلامی در اندیشۀ حضرت امام خمینی و عبدالرزاق سنهوری»، رساله دکتری تخصصی (PhD) دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
  2. ارجمندی، حسن. (1381). «موقعیت رهبری در ارتباط با اساس جمهوریت نظام»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، مجتمع آموزش عالی قم.
  3. ارسطا، محمدجواد. (1382). «جمهوریت و اسلامیت؛ تضاد یا توافق؟»، روش‌شناسی علوم انسانی، پیاپی 36، صص 25-8.
  4. استوار مسعود، رضا. (1401). «جمهوریت و اسلامیت در نظریه حکومت دینی امام خمینی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
  5. اسکندری، یونس. (1395). «مؤلفه‌ها و مبانی جمهوریت در اندیشۀ سیاسی امام خمینی و تفاوت‌های آن با جمهوریت در اندیشۀ متفکران غربی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، دانشکده معارف و اندیشۀ اسلامی.
  6. اسماعیلی، محمدمهدی. (1397). «جمهوریت و تغلب در آرای امام خمینی و سید قطب و تأثیر آن بر حرکت‌های اسلامی معاصر»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، پیاپی 25، صص 179 -198.
  7. اسماعیلی، محمدمهدی؛ دشتکوهی، محسن. (1400). «مبانی معرفتی جمهوریت در اندیشۀ سیاسی امام خمینی»،  سیاست، سال 51، شماره 1، صص 1 -18.
  8. اشرفی، اکبر. (1398). «از ولیّ‌منتخب مردم تا مردم‌سالاری دینی: بررسی جایگاه مردم در نظام ولایت از منظر امام ‌خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای»، پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، سال 9، شماره 33: صص 1-14.
  9. امیری، ساسان. (1400) «جایگاه جمهوریت در بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1368»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.
  10. پنبه‌چی، راحله؛ قلی‌پور، آرین. (1399). «روایت‌پژوهی تجربه مدیریت خشم در سازمان»، مطالعات رفتار سازمانی، سال نهم، شماره 3، صص30-1.
  11. ترکارانی، افشین. (1381). «رابطه دین و دموکراسی در اندیشۀ امام خمینی و بررسی تداوم آن در اندیشۀ خاتمی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد اندیشۀ سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
  12. جبرائیلی، سید یاسر. (1398). «اندیشۀ سیاسی سازوکار تعیین رهبر در نظام جمهوری اسلامی از منظر مردم‌سالاری دینی»، رساله دکتری تخصصی (PhD) پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده اندیشۀ سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی.
  13. خسروی، حسن. (1380). «وفاق جمهوریت و اسلامیت در اسلام و حقوق اساسی ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
  14. خسروی، حسن؛ فلاح، محمود؛ دهنوی، وحید. (1395). «جمهوریت و اسلامیت در گفتمان حقوق اساسی ایران با تأکید بر اندیشۀ امام خمینی»، پاسداری فرهنگی انقلاب اسلامی، پیاپی 13، صص 129 -162.
  15. رحمانی، قدرت‌الله. (1399). «قوه مؤسس و ماهیت جمهوری اسلامی در آستانه تأسیس». جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال 3، شماره 4، پیاپی 12، صص 58-31.
  16. شفیعی‌نیا، عباس. (1397). «رویکردهای متفاوت نسبت به جمهوریت و اسلامیت در جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، پیاپی 26، صص 86-69.
  17. شکوری، ابوالفضل؛ صالحی، جواد. (1382). «جایگاه گفتمان جمهوریت در اندیشۀ سیاسی امام‌خمینی و تأویل‌های مترتب آن»، مجله علوم انسانی دانشگاه الزهراء(س)، شماره 46 و 47، صص 185-240.
  18. طباطبایی‌فر، سید محسن. (1394). جریان‌های فکری در حوزه‌ معاصر قم، تهران: نشر نی.
  19. عطایی، عبدالله؛ علی محمدی، سجاد. (1397). «بررسی عوامل مؤثر در همگرایی مردم با نظام در اندیشۀ امام خمینی»، پژوهش‌نامه متین، پیاپی 80، صص 69 -93.
  20. عظیما، زینب. (1390). «سیر تحول گفتمان جمهوری‌خواهی در ایران پس از انقلاب اسلامی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه یزد.
  21. فتحی، امیرحسین. (1386). «از ولایت‌فقیه تا جمهوری اسلامی»، مطالعات انقلاب اسلامی، پیاپی 9-10، صص 235-252.
  22. فراتی، عبدالوهاب. (1385). «نگاهی دیگر به جمهوریت در اندیشۀ سیاسی امام خمینی»، حکومت اسلامی، سال 11، شماره 39، صص 145-162.
  23. قادری، نفیسهالسادات؛ گلشنی، علیرضا؛ همت، مسعود. (1400). «چالش میان شریعت و قانون، تحلیلی بر ماهیت ساختار نظام جمهوری اسلامی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال 4، شماره 3، صص 52 -71.
  24. قاسمی طوسی، محمد اسماعیل. (1379). «جایگاه و نقش مردم در نظام جمهوری اسلامی ایران از دیدگاه امام خمینی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه باقرالعلوم(علیه السلام).
  25. قنواتی، خداخواست. (1380). «جمهوریت و اسلامیت در اندیشۀ ‌سیاسی امام‌ خمینی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
  26. کتابی، امیرعلی؛ سبزی، داود؛ شیخ محمدی، علیرضا. (1397). «چگونگی تحقق گفتمان مردم‌سالاری دینی در جمهوری اسلامی ایران و تأثیر آن بر توسعه سیاسی ایران»، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، پیاپی 25، صص 97 -119.
  27. کرمی، زهره؛ سراجی، فرهاد. (1399). «مطالعه فراترکیب دستاوردهای برنامه روایت‌پژوهی برای معلمان و دانشجومعلمان»، مطالعات برنامه درسی، دورۀ 15، شماره 56، صص 40-5.
  28. کریمی والا، محمد‌رضا؛ زمانی، محمد‌مهدی. (1397). «جایگاه سیاسی مردم در نظریه ولایت مطلقه فقیه در اندیشۀ امام‌ خمینی و نظریه خلافت در اندیشۀ اخوان‌المسلمین مصر»، مطالعات انقلاب اسلامی، سال 15، شماره 54: صص 64-47.
  29. لک‌زایی، نجف؛ مقیمی، غلامحسن. (1390). «نسبت مشروعیت و مشارکت سیاسی در اندیشۀ سیاسی امام ‌خمینی»، پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، سال 1، شماره 1، صص 28-1.
  30. مرندی، سید محمدرضا؛ جلالی اصل، روح‌الله. (1400). «مبانی مشروعیت حق حاکمیت مردم در اندیشۀ سیاسی امام خمینی»، پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، پیاپی 38، صص 53 -67.
  31. میردامادی، سید مجید. (1396). «ضرورت و مشروعیت حکومت و ولایت‌فقیه از منظر امام خمینی و میرزای نائینی»، مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، پیاپی 36، صص 118-93.
  32. نوبهار، رحیم؛ متقی، سیدمحمدرضا. (1402). «جمهوریت و الزامات شکلی و محتوایی آن در نظام جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌نامه متین، دورۀ 25، شماره 100، صص 113-143.
  33. ورعی، سید جواد. (1385). «جمهوریت و اسلامیت از دیدگاه امام خمینی و قانون اساسی»، حکومت اسلامی، سال 11، شماره 39، صص 62-95.