The Journal of Political Thought in Islam

The Journal of Political Thought in Islam

The Divine‑Oriented Human and the Logic of Resistance: An Anthropological Inquiry within the Philosophical Horizon of Imam Khomeini’s Letter to Gorbachev

Document Type : Original Article

Authors
seyyed zakariya mahmoudiraja 1
mohammad mahmoudikeya 2
abdoallah pirozi 3
1 Assistant Professor of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Assistant Professor, Political Thought in Islam Department, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
10.22034/jpti.2026.566077.1482
Abstract
In contemporary political and theological thought, the human condition and its relation to resistance have acquired fundamental importance amid the crisis of modern rationality. Focusing on Imam Khomeini’s (r.a.) letter to Mikhail Gorbachev, this study offers a philosophical rereading of the concept of the theologically oriented human as the anthropological foundation of the theology of resistance. The core issue addressed in this study lies in how the deadlock of the self-sufficient, material conception of the human within the horizon of modernity becomes, in Imam Khomeini’s thought, the ground for a transformation in the understanding of humanity, meaning, and political action through which resistance is elevated from a merely reactive practice to an existential and theocentric horizon. Methodologically, the study adopts a qualitative approach based on network oriented thematic analysis in conjunction with Quentin Skinner’s intentional hermeneutics. Through this analytical process, more than one hundred initial themes were identified and systematically organized into four overarching axes: the theologically oriented human and the theology of resistance; fitrah and monotheistic rationality; the critique of materialist anthropology and the horizon of sacred meaning; and Islam as a system of epistemic and social salvation. The findings demonstrate that within this framework, the theologically oriented human does not function as a merely ethical ideal, but rather as the pivotal axis that integrates meaning, power, and justice within individual and social life. Accordingly, the theology of resistance is articulated as a coherent theoretical possibility for confronting the crisis of the modern human and the semantic and existential ruptures that accompany it.
Keywords
Theology of resistance
Tawhidi (unity‑centered or monotheistic) anthropology
Imam Khomeini
Gorbachev
thematic analysis
Quentin Skinner
Subjects
-احمدپور، علی (1401). نقش فطرت و طبیعت انسان در سیر صعودی و نزولی او از دیدگاه امام خمینی.  نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان،12(2)، 9-29
https://doi.org/10.22059/jstmt.2022.318562.1440
- اسکینر، کوئنتین (1399). بینش‌های علم سیاست: در باب روش. ترجمه فریبرز مجیدی، تهران:  فرهنگ جاوید.
- امام خمینى، سید روح‌الله (1388). شرح حدیث «جنود عقل و جهل». تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- پارسانیا، حمید (1383). علم و فلسفه. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه.
- تولی، جیمز (1383). روش‌شناسی اسکینر در تحلیل اندیشه سیاسی. ترجمه غلامرضا بهروزلک.  علوم سیاسی، 7 (28)، 57 84. http://noo.rs/wFhGI  
- جعفری، سید اصغر (1395). نقش امام خمینی  در شکل‌گیری قطب قدرت اسلامی. مطالعات  سیاسی جهان اسلام، 5 (2)، 75 103.
https://psiw.journals.ikiu.ac.ir/article_917.html 
- جوادی عاملی، عبدالله (1378). آوای توحید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- جوادی‌آملی، عبدالله (1387). تفسیر انسان به انسان. قم: انتشارات اسراء.
- حقیقت، صادق (1393). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
- درویشی سه تلانی، فرهاد (1387). نامه امام خمینی به گورباچف. مطالعات انقلاب اسلام،4 (13)، 27 48. https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1847-fa.html
- دیرکس، هانس (1389). انسان‌شناسی فلسفی. ترجمه محمدرضا بهشتی، تهران:  هرمس.
- رسولی شربیانی، رضا، جمشیدی‌راد، محمدصادق و خودروان، حسن (1392). تبلور انسان‌شناسی صدرایی در نهضت امام خمینی. حکمت صدرایی، 2 (1)، 31 42.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23221992.1392.2.1.4.3
- سلطانی، مصطفی، فرمانیان، مهدی و روحی، نبی‌الله (1398). بنیان‌های فکری تمدن نوین اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری.  مطالعات راهبردی ناجا، 4 (14)، 29 55.
https://www.sid.ir/paper/270256/fa
- سلیمی، عبدالله (1395). دعوت توحیدی (نامه تاریخی حضرت امام خمینی به میخائیل گورباچف). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین (1374). تفسیر المیزان. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- عراقی، عبدالله (1394). نقش حزب‌الله لبنان در امنیت منطقه غرب آسیا با تأکید بر حمایت و پشتیبانی جمهوری اسلامی ایران. سیاست دفاعی، 24 (93)، 101 142.
 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10255087.1394.24.93.6.8
 - عروتی موفق، اکبر (1395). مبانی هستی‌شناسی اندیشه سیاسی امام خمینی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 6 (21)، 51 67. https://doi.org/10.22084/rjir.2017.1779
- غفاری هشتچین، زاهد، محمدی، زهره و نیکونهاد، ایوب (1400). سناریوهای پیشروی آینده محور مقاومت بر اساس عدم قطعیت‌های بحرانی. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 11 (41)، 19 40. https://doi.org/10.22084/rjir.2021.24637.3358
- فلاحت‌پیشه، حشمت‌الله و نوروزی، مجتبی (1396). مبانی انسانی پیشرفت سیاسی از دیدگاه اسلام. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 6 (23)، 59 83.
 https://doi.org/10.22054/qpss.2018.17133.1480 
- فوکو، میشل (1404). ایران روح یک جهان بی‌روح. ترجمه نیکو سرخوش، تهران: نی.
- قاسمی، علی (1399). فهم مسئله اصلی اندیشه سیاسی سعدی. رهیافت سیاسی بین‌المللی، 12(2)، 41-68. https://doi.org/10.29252/piaj.2021.100835
  -کمالی‌زاده، محمد و باقری‌دولت‌آبادی، علی (1400). مبانی نظری و شاخص‌های جامعه‌ اسلامی در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 10(4)، 175-199.
https://doi.org/20.1001.1.23222573.1400.10.4.8.4
-کیا، حسین، فرخ نژاد، رضا و خیامی، عبدالکریم (1401). راهبردهای ارتباطی برای تحقق تمدن نوین اسلامی ایرانی. مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، 1(2)، 61-78.
https://doi.org/10.28211685/CIR.2204.1033.1.2.3
- محمدی، منوچهر (1396). انقلاب اسلامی ایران: زمینه‌ها، پیامدها و دستاوردها. تهران:  سمت.
- محمودی‌رجا، سیدزکریا (1404). الگوی اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای برای تحقق عدالت فرهنگی در بستر تنوع قومی جمهوری اسلامی ایران. تهران: مؤسسه انقلاب اسلامی.
- محمودی رجا، سید زکریا ، باقری دولت آبادی، علی و راوش، بهنام (1395). بررسی محور مقاومت و آینده نظام سلطه با استفاده از نظریه نظام جهانی. مطالعات بیداری اسلامی، 7 (14)، 7 28. https://doi.org/ 20.1001.1.23225645.1397.7.14.1.6
- محمودی‌رجا، سیدزکریا و آل سیدغفور، سیدمحسن (1404). هویت اسلامی در تنگنای تکفیر؛ واکاوی انتقادی بحران و چشم‌انداز نوین تقریب مذهبی بر محور اندیشه‌های شیخ شلتوت. نظریه‌های اجتماعی متفکران اسلامی، 15 (4)، 133-159.
https://doi.org/10.22059/jstmt.2025.399291.1813
- محمودی‌کیا، محمد (1403). تأملی بر مبانی شناخت در اندیشه سیاسی امام خمینی. پژوهشنامه متین، 26 (104)، 81 110.
https://doi.org/10.22034/matin.2023.396245.2161
- مقیمی، غلامحسن (1391).  مبانی انسان‌شناختی اندیشه سیاسی امام خمینی (نظریه استهدایی فطری). طلوع نور، 10 (39)، 5 26. https://ensani.ir/fa/article/author/62222
- مهرابی کوشکی، راضیه (1400). مبانی انسان‌شناختی اندیشه سیاسی امام خمینی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- میرباقری، محمدمهدی (1396). در شناخت غرب. قم: انتشارات مؤسسه فرهنگی فجر ولایت.
- میرزایی، جلال (1390). مبانی انسان‌شناسی در اندیشه سیاسی امام خمینی. پژوهش‌های اسلامی، 5(7)، 151 -166. https://doi.org/10.22103/jir.2012.441
- میرزایی، رضا و خسروپناه، عبدالحسین (1389). چیستی انسان‌شناسی. انسان‌پژوهی دینی، 7 (24)، 35 63. https://jir.uk.ac.ir/article_441.html
- ناصح، علی احمد و اسدی، مجید (1395). انسان‌شناسی در اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 18 (71)، 129 143.
   https://dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.24236462.1395.18.71.7.6
- نصراصفهانی، محسن، گرانی، زهرا و علیاری، حسن (1402). بررسی تأثیر شکل‌گیری و گسترش قدرت‌محور
 مقاومت  اسلامی بر افول هژمونی آمریکا در منطقه غرب آسیا. مطالعات بیداری اسلامی، 21 (1)، 129 148.   https://dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.23225645.1402.12.1.6.0
- هاشم‌پور، پیروز و حقیقی، علی‌محمد (1399). رابطه انقلاب اسلامی ایران و محور مقاومت در هویت‌بخشی. پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 10 (4)، 211 242.
https://dor.isc.ac/dor/‎ 20.1001.1.23222980.1399.10.4.1.8  
- همدانی، محمدعلی و ملکوتیان، مصطفی (1401). نقش مبانی انسان‌شناسی امام خمینی  در طراحی الگوی تراز مذاکره با دشمن. مطالعات انقلاب اسلامی، 19 (70)، 55 80.
https://dor.isc.ac/dor  ‎ 20.1001.1.20085834.1401.19.70.6.0 
 
-Clarke, V. & Braun, V. (2013) Teaching thematic analysis: Overcoming challenges and developing strategies for effective learning. The Psychologist, 26(2), 120-123. https://uwe-repository.worktribe.com/output/937596
-Skinner, Q. (1981). Machiavelli: A Very Short Introduction. New York: Oxford
 University Press.
-Skinner, Q. (2002). Visions of Politics. Cambridge: Cambridge University Press