Thoughts Research of Religious Peace-Oriented in Today's Iran

Mohammadzade, Rahman; Nasirinia, Roghaye

doi:10.22034/jpti.2025.518681.1448

Thoughts Research of Religious Peace-Oriented in Today's Iran

Document Type : Original Article

Authors

Rahman Mohammadzade ¹

Roghaye Nasirinia ²

¹ PhD in Iranology, Faculty of World Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.

² Graduated in Information Technology Engineering, Payam Noor University, Parand, Tehran, Iran.

10.22034/jpti.2025.518681.1448

Abstract

This study adopts an intellectual-historical approach using the Layered Method in Thought Studies to explore the religious peace-oriented thought in contemporary Iran (the Islamic Republic period). The research proceeds through three main stages: Pre-thought analysis, which clarifies the conceptual framework, background, and key indicators of religious pacifism; Thinker identification, focusing on major figures such as Na‘matollah Salehi Najafabadi, Mehdi Bazargan, Mohammad Mojtahed Shabestari, Seyyed Mostafa Mohaghegh Damad, Abdolkarim Soroush, Mohsen Kadivar, Mohammad Jafar Amir-Moezzi, and Ali Akbar Alekhani;Thought analysis, which examines their works on peace, violence, and coexistence.The findings show that religious peace-oriented ideas in Iran emerged amid post-revolutionary political and social crises, the Iran–Iraq war, ideological interpretations of religion, and the tension between idealism and political realism.According to these thinkers, the main causes of violence and non-peacefulness in Iranian society include political conflicts, militant interpretations of Islam, legitimization of violence through jurisprudential rules, official and absolutist readings of religion, ideological rigidity, infiltration of pre-Islamic violent culture, epistemological confusions in understanding religion, and “sacred ignorance.” In response, they propose various solutions such as unity, religious democracy, ethical interpretation of war and peace in Shi‘i thought, pluralism, and the development of a theology of peace.

Highlights

- آرایش، حسن، منصوری، مهران و رحیمی عماد، سید رضا (1401). نظریه جنگ عادلانه، اسلام و صلح. مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 4(36)، 93- 103. http://noo.rs/KY3ZQ

- اباذری، یوسف و روزخوش، محمد (1396). چپ اسلامی و توسعه لیبرالی در ایران؛ مورد مطالعه: سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی. فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 6(1)، 41- 66.

https://doi.org/10.22059/jisr.2017.61830

- اسلامی، روح‌الله (1395). پدیدارشناسی صلح در اندیشه انقلاب اسلامی ایران. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، (9)، 7-34. https://andishehsiyasi.ri-khomeini.ac.ir/article_44286.html

- امیرمحلاتی، محمدجعفر (به کوشش) (1396). دوستی به مثابه جهان‌بینی؛ نگرشی نوین به مقوله دوستی در تمدن اسلامی و سیاست جهانی. تهران: انتشارات هرمس.

- امیرمحلاتی، محمدجعفر (به کوشش) (1399). امام حسین پژوهی برای جهان معاصر. تهران: نشر نگاه معاصر.

- امیرمحلاتی، محمدجعفر (به کوشش) (1397). عذر و عفو: نگاهی تطبیقی. در: امیرمحلاتی (به کوشش)، تهران: نشر نگاه معاصر.

- امیرمحلاتی، محمدجعفر (_الف1400). هزینه‌های نجومی نادوستی. تهران: انتشارات پندار تابان.

- امیرمحلاتی، محمدجعفر (_ب1400). دوستی در سپهر اندیشگی شرق و غرب. تهران: طرح نو.

- ایازی، سید محمدعلی (1400). اصل کرامت انسانی به مثابه قاعده‌ای فقهی. تهران: سرایی.

- بازرگان، مهدی (1363). انقلاب ایران در دو حرکت. تهران: نهضت آزادی ایران.

- بازرگان، مهدی (1389). بازیابی ارزش‌ها. تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.

- برخورداری، یاسر (1399). کاربست راهبرد مدارای سیاسی در الگوی حکمرانی نظام جمهوری اسلامی ایران از دیدگاه شهید مطهری. فصلنامه علمی راهبرد، 29(2)، 31-55.

- https://dor.isc.ac/dor: 20.1001.1.10283102.1399.29.2.2.2

- بنی‌صدر، ابوالحسن (1380). خاطرات ابوالحسن بنی‌صدر (اولین رئیس‌جمهوری ایران). به کوشش حمید احمدی، فرانکفورت؛ برلین انقلاب اسلامی: انجمن مطالعات و تحقیقات تاریخ شفاهی ایران.

- پورفرد، مسعود (1400). نقدی بر معرفت‌شناسی و تعین‌های اجتماعی- سیاسی شبستری. فصلنامه علمی- پژوهشی سیاست متعالیه، 9(34). 61-82. https://doi.org/10.22034/sm.2021.532996.1721

- توسلی، محمد (1384). بازرگان؛ راه پاک. مجموعه مقالات همایش علمی فرهنگی بزرگداشت مهندس بازرگان. تهران: کویر.

- حاجی‌یوسفی، امیرمحمد (1389). ریشه‌های سیاست خارجی تعاملی- تقابلی ایران در دوره ریاست جمهوری دکتر احمدی‌نژاد. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی،22، 109- 132. https://noo.rs/um6Lr

- حق‌گو، جواد و شکوهی، سعید (1399) دوگانه صلح و عدالت در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی و نئوگرامیشن‌های روابط بین‌الملل. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 8(17) 317-346.

20.1001.1.23455705.1399.8.17.12.4 https://dor.isc.ac/dor:

- حقیقت، سید صادق (1400). جهاد ابتدایی از دیدگاه فقه شیعه. فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی،19(75)،7-30.

- https://doi.org/10.22034/shistu.2022.533738.2090

- خوئی، ابوالقاسم (۱۴19ق). محاضرات فی اصول الفقه. قم: انصاریان.

- دلاوری، ابوالفضل، کاظمی، عباس و نازاریان، سید محمد وهاب (1399). زندگی روزمره و منازعه سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی؛ از 22 بهمن تا 30 خرداد 1360. پژوهشنامه علوم سیاسی، 15(4)97- 142.

- https://doi.org/10.22034/ipsa.2020.419

- دهقانی فیروزآبادی، سید جلال و روحی، مهدی (1397). نسبت استکبارستیزی با صلح و مذاکره در منابع سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، 5(15)، 57-80.

- https://andishehsiyasi.ri-khomeini.ac.ir/article_66123.html

- رحیمی نژاد، مرتضی (1402). اخلاق مهار جنگ. (پیشگفتار و ویراستاری محمدجعفر امیرمحلاتی). تهران: روزنه.

- رشاد، علی‌اکبر (1398). آسیب‌شناسی ادبیات اجتماعی معاصر با درنگی در باب خشونت و مدارا. تهران: کانون اندیشه جوان.

- رضاپور قوشچی، محمدرضا و مقصودی، مجتبی (1398). تحلیل الگو و سازوکارهای مصالحه سیاسی در ایران؛ گذار از خصومت به رقابت. جستارهای سیاسی معاصر،10(2)،57-79. https://doi.org/10.30465/cps.2019.4346

- روزنامه خرداد (17/5/1378). با کسی که حرف حساب به گوشش نمی‌رود، چاره‌ای جز خشونت نسیت. 1(189).- زکریایی، محمدعلی (1379). گفتمان تئوریزه کردن خشونت. تهران: جامعه ایرانیان.

- سروش، عبدالکریم (1372). فربه‌تر از ایدئولوژی. مجله کیان، 14، 2-20.

- https://ensani.ir/fa/article/21034

- سروش، عبدالکریم (1374). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: انتشارات صراط.

- سروش، عبدالکریم (_الف1376). صراط‌های مستقیم: سخنی در پلورالیسم دینی؛ مثبت و منفی. مجله کیان، 16،2- 36.

- https://ensani.ir/fa/article/25032

- سروش، عبدالکریم (_ب1376). مدارا و مدیریت. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.

- سروش، عبدالکریم (_الف1377). دین اقلی و اکثر. مجله کیان، 41، 2-9.

- https://ensani.ir/fa/article/journal-number/6274

- سروش، عبدالکریم (_ب1377). ذاتی و عَرَضی در دین. مجله کیان، 42، 4- 19.

- https://ensani.ir/fa/article/26016

- سروش، عبدالکریم و کدیور، محسن (1378). مناظره درباره پلورالیزم دینی. تهران: روزنامه سلام.

- سودمندی، عبدالمجید (1393). جنگ و صلح در اسلام. تهران: کویر.

- سیمبر، رضا، جعفری، علی‌اکبر و پاینده، عظیمه (1395). نقش صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز در بازآفرینی حرکت احیاگرانه اسلامی با تکیه بر نظرات امام خمینی، فصلنامه ژرفاپژوه، 3(8 و 9)،151-169.

- https://tarikhname.ri-khomeini.ac.ir/article_41619.html

- شادلو، عباس (1386). جستاری تاریخی پیرامون تکثرگرایی در جریان اسلامی و پیدایش جریان راست و چپ مذهبی. تهران: وزرا.

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1340). دفاع خونین یا نهضت امام حسین ^(ع). درس‌هایی از مکتب اسلام، 3(5)، 50-55.

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1341). دفاع خونین یا نهضت امام حسین ^(ع). مجله مکتب تشیع، 9، 161- 178. https://noo.rs/Y2QJU

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1376). تفسیر آیه محاربه و احکام فقهی آن. مجله نامه مفید، 9، 60- 106. https://noo.rs/ZO4jg

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1382). جهاد در اسلام. تهران: نی.

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1388). نامه سرگشاده درباره کنفرانس طائف و مسئله جنگ: نامه صالحی نجف‌آبادی به هاشمی رفسنجانی، تهران: امید فردا.

- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1397). پژوهش‌های تاریخی و حدیثی. تصحیح و تحقیق محمدعلی کوشا، تهران: کویر.

- علیخانی، علی‌اکبر (1385). کرامت انسانی و خشونت در اسلام. پژوهشنامه علوم سیاسی، 3، 99-121.

- https://www.ipsajournal.ir/article_54.html

- علیخانی، علی‌اکبر (1393). اسلام و همزیستی مسالمت‌آمیز؛ چالش جهان مدرن برای زندگی؛ چالش‌ها و راهبردها. تهران: به آفرین.

- علیخانی، علی‌اکبر (1400). اخلاق اجتماعی در نهج‌البلاغه. تهران: خانه کتاب.

- علیخانی، علی‌اکبر (1401). روش لایه‌ای در اندیشه‌پژوهی. تهران: نشر نگاه معاصر.

- علیخانی، علی‌اکبر (1402). صلح ایرانی: در جستجوی مسیرهای صلح در ایران. تهران: همرخ نگاشت.

- فوزی، یحیی (1396). بنیان‌های صلح و همزیستی در اندیشه اسلامی با تأکید بر دیدگاه امام خمینی. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، 11، 7-29. https://andishehsiyasi.ri-khomeini.ac.ir/article_53737.html

- فوزی، یحیی (1386). استراتژی و عملکرد سازمان مجاهدین خلق در برخورد با جمهوری اسلامی. پژوهشنامه متین،

- 9(35 و 34)، 89- 112. https://dor.isc.ac/ 20.1001.1.24236462.1386.9.3435.5.9

- فوزی، یحیی (1390). ابعاد، روند و عوامل مؤثر بر تحولات سیاسی در ایران بعد از انقلاب اسلامی. فصلنامه سیاست، 41(4)، 193- 204. https://jpq.ut.ac.ir/article_29848.html

- فیرحی، داود (1388). مبانی جهاد و دفاع در فقه شیعه. در: آرامش و دوستی در ادیان ابراهیمی، عبدالرحیم گواهی و دکتر غلامرضا اعوانی (به کوشش)، تهران: نشر علم.

- فیرحی، داود (1387). مفهوم جنگ و اخلاق نظامی در اسلام شیعی. فصلنامه سیاست، 38(1)، 131-159.

- https://jpq.ut.ac.ir/article_26951.html

- قنبرلو، عبدالله (1396). ریشه‌های بازتولید مخاصمه ایران و آمریکا پس از توافق هسته‌ای. مجله جستارهای سیاسی معاصر، 8(2) 49-72. https://noo.rs/t9ifL

- کدیور، محسن (1379). دغدغه‌های حکومت دینی. تهران: نی.

- کدیور، محسن (1403). خدای اخلاقی و قداست زندگی: مطالعه تطبیقی قرآن و کتاب مقدس. Kadivar.com

- مجتهد شبستری، محمد (1375). هرمنوتیک کتاب و سنت. تهران: طرح نو.

- مجتهد شبستری، محمد (1390). نقدی بر قرائت رسمی از دین. تهران: طرح نو.

- مجتهد شبستری، محمد، صدری، محمود، صدری، احمد و فرهادپور، مراد (1374). پلورالیسم دینی. مجله کیان، 28، 3-25. https://ensani.ir/fa/article/journal-number/5937

- محقق داماد، سید مصطفی (1375). تدوین حقوق بشردوستانه بین‌المللی و مفهوم اسلامی آن. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 1(18)، 147- 209. https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56666.html

- محقق داماد، سید مصطفی (1392). فاجعه جهل‌مقدس: گفتارهایی در تحلیل حادثه عاشورای حسینی. تهران: سخن.

- محقق داماد، سید مصطفی (_الف1398). حقوق بشردوستانه بین‌المللی؛ رهیافتی اسلامی. تهران: سخن.

- محقق داماد، سید مصطفی (_ب 1398). در دادگاه جهل مقدس. تهران: سخن.

- محقق داماد، سید مصطفی و اخگری بناب، نادر (1400). دامنه قاعده ضرورت بر مقررات جهاد در فقه اسلامی. فصلنامه علمی حقوق اسلامی، 18(68)، 7- 36. https://hoquq.iict.ac.ir/article_244426.html

- مشیرزاده، حمیرا (1397). از گفتمان انقلاب اسلامی تا گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی. فصلنامه سیاست خارجی، 32(4)، 43-64. https://fp.ipisjournals.ir/article_34886.html

- مقصودی، مجتبی و راهبر، اهورا (1394). نگرش انتقادی از درون به اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی ایران؛ درس‌هایی برای مصالحه. پژوهشنامه علوم سیاسی، 11(1)، 213-238.

- https://www.ipsajournal.ir/article_285.html

- همتی، ایرج، دلاوری، ابوالفضل (1394). استراتژی جنگ و رفتار سیاست خارجی: درآمدی بر تبیین فرایند و فرجام جنگ ایران و عراق. پژوهشنامه علوم سیاسی، 10(3)،235-265. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735790.1394.10.3.7.2

- Alikhani, A. (2022). Islam and the nature of endless violence in the Middle East. PRIME: International Peace Research Institute, Meiji Gakuin University, (45), 117–129.

Keywords

Peace

Religion

Contemporary Iran

Religious Thought

Tolerance

Coexistence

Subjects