فقه و دولت مدرن از منظر داود فیرحی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

هیات علمی و دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

چکیده

در باب تعامل فقه و دولت مدرن از دورة مشروطه به این‌سوتلاش‌های زیادی صورت گرفته است که داود فیرحی آن‌ها را در دو سناریوی نظری یعنی نظریه نائینی و امام خمینی ــ در حوزه‌های خالی از نص ــ قابل طرح می‌دانست. از نظر او، شیعه برخلاف غرب که از مسیر حقوق طبیعی و اهل سنّت که از مسیر شوری به دموکراسی می‌رسد، تنها از حوزه‌های ممالانص فیه می‌تواند راهی به‌سوی دموکراسی باز کند. تأملات او طی ده سال آخر عمر شریفشان او را قانع کرده بود که فقه شیعی خود دارای ظرفیت‌های بزرگی جهت پیراستن حکومت دینی از اقتدارگرایی – استبداد دینی – است؛ به‌شرط این‌که نقطه آغازین فقه را نه از تکلیف بلکه از حق شروع کنیم و با کشف سرچشمه‌های حق به ارادة آزاد آدمی در تأسیس دولت دینی احترام نهیم. درواقع، دموکراسی درجایی استقرار می‌یابد که در آنجا حقی به‌رسمیت شناخته شده باشد. بر اساس چنین ایده‌ای، او سال‌ها تلاش کرد تا نشان دهد فقه را می‌توان به‌گونه‌ای دیگر خواند که سر از اقتدارگرایی درنیاورد. محصول این ایده نیز نگارش آثار اخیر ایشان به‌ویژه فقه و سیاست و همچنین  فقه و حکمرانی حزبی بود که اجزای چنین پروژه‌ای را نشان می‌داد. ازاین‌رو، مهم‌ترین پرسش این مقاله آن است که فیرحی چه امکانات و ظرفیت‌هایی در فقه می‌دید تا با استناد به آن‌ها، روایتی دموکراتیک از دولت دینی ارائه نماید؟ بررسی‌های کنونی ما از آثار و نیز حضور در جلسات درس ایشان نشان می‌دهد که فقه سنّتی را نه از نقطه تکلیف بلکه از حق مورد خوانش قرار می‌داد و با طرح سرچشمه‌های حق در فقه، به اثبات روایت دموکراتیک از حکومت دینی می‌پرداخت. روش او تاریخی و اجتهادی بود؛ اما روش این مقاله توصیفی دقیق از تبیین او در فهم گزاره‌های فقهی به شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Jurisprudence and Modern State in View of Davood Feirahi

نویسنده [English]

  • abdulvahab forati
Faculty of the Institute of Islamic Culture and Thought
چکیده [English]

Much has been done to uphold interaction between Islamic jurisprudence (Fiqh) and modern state since the Constitutional Period in Iran. Davood Feirahi has categorized these efforts in two theoretical scenarios, i.e. Nayeeni’s theory and Imam Khomeini’s theory – in the fields for which there is no text. He argues that unlike the West and the Sunni school of thought which attain democracy through natural law and consultation respectively, the path of democracy opens to Shia school of thought only through fields for which there is no text. His contemplations during the last decade of his honorable life had convinced him that Shia jurisprudence itself possesses huge capacities for making a distinction between religious rule and authoritarianism - religious despotism – in case we assume rights, not duty or religious obligation, as the starting point for Jurisprudence and embark on exploring sources of rights, honoring humans’ free will in establishment of a religious governance. Democracy is indeed established where rights of people is officially recognized. Based on such idealization, he worked hard for years to show that Jurisprudence could be interpreted in some other ways to avoid tendency toward authoritarianism. The idea resulted in authoring a few books recently, “Jurisprudence and Politics”, “Jurisprudence and Party Governance” in particular, both depicting elements of such project. Based on the above, the principal question of this paper is this that “What capacities did Feirahi find in Islamic jurisprudence, by virtue of which, to present a democratic narration of religious state. A review of his works and the experience of presence in his classes show that he studies traditional Jurisprudence not from the point of religious duty, but from the point of rights. Introducing origins of rights in Jurisprudence, he provides proof for democratic narration of the religious governance. His method was based on historiography and Ijtihad (independent reasoning by an expert in Islamic law) but our methodology in this paper resorts to precise explanation of his clarifications in understanding jurisprudential propositions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fiqh
  • Islamic Jurisprudence
  • Rights
  • duty
  • Democracy
  • authoritarianism
  • Historiography